Het Principe van luiheid

Only two hours left before dinner, and what can one do in two hours?  Nothing.  And there’s lots to be done. Oh well, I shall have to put off my letter till the next post and jot down the plan to-morrow.  And now I’ll lie down for an hour: I’m worn out. 

Source: Ivan Goncharov, Oblomov, trans. David Magarshack (London: Penguin, 1954 (1859)), p. 99.

Luiheid is geen eigenschap die een directe positieve associatie heeft. In onze Nederlandse traditie geldt het zeker niet als een deugd die we moeten koesteren. Toch is het interessant om luiheid als principe ook eens positief te bezien. In als onze ijver zijn we vaak overijverig. We laten graag zien dat we productief zijn, dat we daadwerkelijk bijdragen of ons betekenisvol voelen in wat we doen. Toen ik jaren geleden bij een grote Nederlandse bank actief was, was daar de bekende scherts dat wanneer een nieuwe werknemer een leeg vel papier kreeg deze zonder opdracht aan het einde van de dag beschreven was. Bij veel organisaties is het niet anders. Mensen worden aangenomen in een functie en kunnen vervolgens zelf hun takenpakket gaan formuleren en daadwerkelijk gaan bijdragen.

Wat op individueel niveau geldt, zien we ook op collectief niveau gebeuren. Neem bijvoorbeeld de zorg, of meer specifiek digitalisering in de zorg of elektronische gegevensuitwisseling. Veel organisaties hebben in toenemende mate het belang hiervan voor hun organisatie onderkend. Lange tijd was digitalisering iets van de functioneel beheerder weggestopt in een vleugel in een ziekenhuis. Inmiddels is digitalisering geïntegreerd in het zorgproces: vaak in de vorm van een elektronisch patientendossier (of vergelijkbaar systeem). In tal van organisaties is geld vrijgemaakt soms met behulp van subsidieregelingen van VWS of via andere kanalen als het om vernieuwing gaat. Ook verzekeraars investeren graag vernieuwend trajecten.

Het belang, de beschikbaarheid van middelen leiden tot tal van initiatieven. Akkoorden die VWS met het zorgveld afsluit dragen bij tot het initiëren van nieuwe activiteiten, denk aan het Integraal Zorg Akkoord, of Wonen voor Zorg en Ouderen. Geld komt vrij om het zorgveld in beweging te brengen. En dat gebeurt niet alleen in de Zorg maar is vooral een gevolg van een rijke overheid. Vanuit verschillende hoeken en op verschillende niveau’s zijn middelen beschikbaar, en soms heel veel. Het gevolg is dat in publiek-private samenwerking in de zorg digitaliseringsinitiatieven als paddenstoelen de grond uit rijzen, alleen zonder aandacht te besteden aan het mycelium. En omdat middelen vaak niet duurzaam beschikbaar zijn, sterven veel initiatieven na hun proof of concept of pilotfase een stille dood: op naar nieuwe initiatieven met nieuw geld en verloren illusies.

Werk is inflatoir

Het werk van mensen is inflatoir, het werk van organisaties in de zorg is inflatoir en ook departementale groei is inflatoir. Een individuele activiteit is kwetsbaar, een paar mensen op een activiteit is solide en een team van meer is duurzaam. Op tal van initiatieven waar eerst de medewerker met een leeg blad aan de gang gaat, een extern onderzoek laat uitvoeren groeit een team: werk creëert werk, werk creëert coördinatie, coördinatoren vormen teams en overlegstructuren. Overlegstructuren vragen agenda’s, vragen ondersteuners en vragen nog meer afstemming. En omdat het werk zichzelf creëert, ervaart de medewerker het niet als betekenisvol, weet niet waar het werk waarde breng, vertrekt en de nieuwe medewerker begint zonder enige vorm van historisch bewustzijn met frisse inzichten en een leeg vel papier.               

En hier is het principe van luiheid een reinigend principe. Wat houdt het principe in: heel simpel. Begin niet aan een nieuw initiatief of een nieuwe activiteit als het niet zeker is dat hier al wat loopt en zodra je ontdekt dat een andere al bezig zijn stop dan met deze activiteit. Luiheid is voorkomen dat zaken dubbelop gebeuren, is ook voorkomen dat mensen bedenken dat auto’s wielen moeten hebben. 

Doe of het je eigen geld is.

En het principe van luiheid moet zich laten voeden door een tweede principe dat fundamenteel lastig is organisaties als de overheid: doe alsof het geld je eigen geld is. Departementen worden uitgedaagd met jaarplannen te komen en daarvoor aan te geven wat voor een geld nodig is. Vaak zijn dat middelen ten aanzien van voorgenomen programma’s en voorgenomen onderzoeken. Hierin zien we de monetaire cyclus met een vast patroon dat overheid breed is.  

Een departement start haar activiteiten op basis van voorgenomen budget, neemt daarin risico’s omdat middelen nog niet beschikbaar zijn. Na een paar maanden gaat de directie temporiseren en herverdelen. En dan volgt rond de zomer de bijstelling. Middelen zijn alsnog toegewezen en nu moet naar het einde van het jaar de eindsprint worden ingezet. Niet gebruiken van de budgettaire ruimte betekent immers een mindering naar volgend jaar. Het geld valt in de hand van externe partijen die in hun beschikbaarheidsplanning al rekening hebben gehouden met de najaarsmiddelen die vrijkomen. Met als gevolg externe onderzoeken uitbesteed aan een prijzige externe waar ambtenaren vervolgens weer wat mee moeten maar die alleen goed zijn voor het in stand houden van een financiële cyclus. Want parallel krijgen de ambtenaren de opdracht na de denken over hun beoogde activiteiten voor het jaar daarop en de middelen die daarvoor nodig zijn.

Maar de overheid moet toch daadkracht tonen.

De overheid zet in de noodzaak de veelomvattende crises te bestrijden in op regie met daadkracht: op een verbinding tussen beleid en uitvoering: minder denken, minder praten en inzetten op doen. Paul Frissen noemt is zijn kritische analyse van de staat- van overheidsbeleid – niets doen als een serieuze optie omdat de goede bedoelingen vaak ongewenste effecten hebben. Ik denk dat Nederland er baat bij heeft als we op veel vlakken juist minder doen. Er is zoveel beleid dat met veel geld tot hooguit tijdelijke resultaten leidt, dat oefening in het nietsdoen of alleen het hoogstnoodzakelijke wel eens de crux van alle handelsinterventie zou kunnen zijn: even op de handen zitten. En dwing jezelf tot luiheid. En ja je zal zien dat je hierdoor mentale ruime ontwikkelt en werkdruk gewoon weer druk met werk wordt.

Digitalisering in de Zorg

Er is nog zoveel de doen

Zoveel te doen, er is nog zoveel te doen (Vrij naar DoeMaar). 

Het is een mantra dat op bijna alle grote thema’s van toepassing is. Of het nu gaat om de wezenlijke uitdagingen waar we als samenleving voor staan of al die onderwerpen die dagelijks in het nieuws komen. Het geldt zeker ook voor ingewikkelde onderwerpen in de digitalisering in de zorg, het beschikbaar krijgen van gegevens in het zorgproces en voor verbetering van de zorg. Op een rationeel niveau is er een grote overeenstemming dat urgentie is om tot verandering te komen. De demografische ontwikkeling liegt niet. Zorgvraag en zorgaanbod zijn steeds moeilijker te matchen binnen bestaande kwaliteitscriteria en het bewaken van betaalbaarheid. Op rationeel niveau begrijpen we de logica dat digitalisering deels een bijdrage kan leveren.  

Digitalisering waarvan

Digitalisering in de zorg is vaak synoniem aan elektronische vastlegging in dossiers en uitwisseling van gegevens. De ontwikkeling van de systemen die hiervoor bedoeld zijn hebben hun oorsprong in het administratieve proces en zijn gegroeid tot patiënten- en cliëntendossiers. Het gebruik en de gebruiker daarvan zijn veranderd. Veel aandacht gaat nu nog uit naar het verbeteren van de EPD’s en ECD’s om deze beter te laten aansluiten op de werkwijze van de zorgverlener. Gebruiksvriendelijkheid en verbeteren in de manier van registreren zijn daarbij belangrijke uitgangspunten.  

Aangezien verschillende sectoren hun eigen (automatiserings)tradities hebben en in zekere zin ook hun eigen medische taal spreken zien we dat in de uitwisseling van gegevens, er vaak omslachtige procedures moeten worden gevolgd. De systemen voor vastlegging zijn verschillend en de licht babylonische spraakverwarring is een gevolg van de andere werkwijze, andere manieren van vastlegging en andere automatiseringstradities.  Dat probleem is al lang onderkend: de inzet op standaardisatie is daarbij een voor de hand liggen oplossing: het ministerie heeft dat vertaald naar twee gevleugelde termen: eenheid van taal en eenheid van techniek, waarbij standaarden en normering het middel zijn dit te bereiken. 

In eerdere blogs heb ik al aangegeven hoe we slimme processen leiden tot een slimmere zorg zowel vanuit perspectief van de burger (de patient) als de zorgverlener. En hoe door inzet van nieuwe technologie ook de zorgverlener slimmer worden kan worden, niet alleen in haar of zijn professie (door inzet van AI of robotisering) maar ook in de uitvoering van de professie (telemonitoring – online consults). De ervaringen die zorgverleners hebben opgedaan tijdens Corona hebben daarbij veel gebracht. In afspraken die VWS met het zorgveld heeft gemaakt, wordt er gesproken over passende hybride zorg. 

Binnen het systeem – buiten het systeem

Als het gaat over digitalisering in de zorg, dan zien we in zekere zin een conventionele benadering. Het zorgproces staat centraal en we zoeken de digitaliseringsoplossingen vooral in het optimaliseren van het proces of de uitwisseling. In de wereld van het procesdenken is het vooral structureren en optimaliseren maar dan wel in een speelveld waarin de spelers dat op hun eigen manier willen doen. Daarbij houden we ons gevangen in een gedachte dat dat digitalisering ondersteunend moet zijn. Terwijl de kracht van digitalisering juist kan zijn dat deze ook transformerend werkt. We hebben dat in andere sectoren ook zien gebeuren; denk aan muziekindustrie, de opkomst van de streamingdiensten, de reisbranche en traditionele sectoren als het bankwezen.

Veel van onze inspanningen zijn gericht om binnen alle bestaande structuren met oog voor de veelzijdige belangen digitalisering vorm te geven. Dat geldt binnen een instelling, dat geldt binnen een regio en dat geldt zeker ook over instellingen en regio’s heen. Terwijl we al lang weten dat de reis van de burger als zorgvrager niet beperkt is tot een instelling maar zeker bij de meer complexe vraagstukken een spectrum van zorgverleners vraagt: netwerkzorg is allang gemeengoed. Alleen is het stelsel nog maar beperkt ingericht op netwerkzorg.

Dilemma’s

In de verandering van de zorg houden we elkaar niet alleen gevangen in een wereld van belangen, maar ook in een wereld van woorden. Aangezien we ervaren hebben hoe slecht EPD’s en ECD’s aansluiten op het werk van de zorgverlener en hoe slecht deze ondersteuning vindt in het registreren van gegevens vervallen we in de reflex dat digitalisering ondersteunend moet zijn. Ondersteunend betekent in veel gevallen de digitalisering van het bestaande: daarmee ontwerpen we de remmende kracht voor verandering. Digitalisering van bestaande processen en uitwisseling weerhouden straks de flexibiliteit die nodig is voor echte verandering. De management tegeltjeswijsheid zegt dat het nieuwe de bedreiging van het goede. Het tegendeel is evenzeer waar: als het goede gelijk is aan het bestaande, groeit de last naar de toekomst. Uitvoeringsorganisaties hebben die les al lang onderkend hoewel door tal van factoren zij ook niet altijd in staat zijn boven het niveau van bewust onbekwaam uit te komen. Er is een aantal terugkerende dilemma’s

Iets wat ingewikkeld is moet je (ont)wikkelen. 

Het klinkt als een spel met woorden maar we noemen graag zaken ingewikkeld omdat we deze binnen bestaande grenzen willen oplossen: dat leidt veelal tot suboptimale resultaten. Wil je tot een echte transitie komen, dan moet je bereid zijn het bestaande ter discussie te stellen en het stelsel zelf te ontwikkelen. En ook beseffen dat in de complexe organisatie die in de zorg is gecreëerd de verandering tijd nodig heeft.

Maatschappelijk belang is geen optelsom

Maar daarin houden we elkaar vaak gevangen in bestaande belangen: er zijn maar weinig organisaties erop gericht zichzelf overbodig te maken. Liever creëren zij een institutionele dan wel een wettelijke verankering waarmee zij garanties krijgen voor hun eigen continuïteit. Er zijn dan ook geen echte prikkels zeker in een omgeving waar geld nog steeds ruim beschikbaar is. Geld is de stuwende kracht: het is de wortel die partijen in beweging zet. Veel geld creëert veel beweging, maar niet altijd gericht. Weinig geld betekent vaak overwogen keuzes. 

Wat zij niet kunnen, kunnen wij wel

De zorg staat in een moeizame verhouding tot de overheid. De inspanningen om digitalisering vorm te geven is binnen de instelling vaak succesvoller dan tussen de zorgprofessionals. Vrijwel iedereen vindt de voortgang traag, en de verwachting is dat wanneer een overheid een regisserende rol krijgt, regie neemt, de vraagstukken zich wel oplossen. Een ministerie kan besluiten voorstellen, kan geld ter beschikking stellen, wetgeving ontwikkelen maar een ministerie heeft geen primaire rol in implementatie. Uiteindelijk hebben de zorginstellingen daar zelf een hand in. Regie neerleggen bij de overheid is geen garantie voor succes als je niet nadrukkelijk onderdeel bent van het veranderproces.

Maar een stelsel wijzig je niet zomaar

Nederland kent veel grote uitdagingen: bij gebrek aan een beter woord noemen we het transitie. Of het nu gaat over klimaat, energie, volkshuisvesting, migratie: de onderliggende stelsel zoals die zijn gegroeid voldoen niet meer. We zien de symptomen en doen aan symptoombestrijding. Voor de zorg, en zeker voor digitalisering in de zorg, geldt hetzelfde. Het historische gegroeide zorgstelsel met daarbinnen de verschillende digitaliseringoplossingen, regelgeving van decennia terug gericht, of recenter wetgeving gericht op de problemen van tien jaar geleden is niet houdbaar. Maar alleen als je de bereidheid hebt niet binnen het stelsel te optimaliseren, maar het zorgstelsel en het informatiestelsel grondig te herzien, kan je de zorg betaalbaar, toegankelijk en kwalitatief op niveau houden.

De wet van behoud van gedoe

“The best available theory will work less well than more modest incremental comparisons.”

 Charles Lindblom, The science of ‘muddling through’ (1959)

Vlak na de zomer van 2021 dalen we van  zolderkamer naar beneden. We vinden onze weg naar kantoren waar het management tijdens de crisis besloten had het leasecontract op de stoelen op te zeggen. Hurktafels of thuiswerken op stoelen die in bruikleen waren gegeven. Inmiddels heb ik de weg naar boven weer gevonden. De avondlockdown, boosters, een omikron dreiging vragen een opnieuw waardering van de thuiswerkplek. Modellen met grote onzekerheden onderbouwen doortastende beslissingen. Iedere week zien we dat kleine beslissingen onvoorziene consequenties hebben. De oplossing van de onvoorziene consequenties leidt weer tot nieuwe vraagstukken. Bedrijven die in de lockdown de leasecontracten voor hun meubilair opzegden, zien dat het nieuwe leasecontract tegen een hogere prijs gaat en vanwege algemene problemen in logistieke ketens stoelen beperkt leverbaar zijn: kortom gedoe. De compensatieregelingen voor burgers die slachtoffer zijn geworden van gaswinning of van falend beleid, veroorzaken weer hun eigen problemen in de afwikkeling. En de gecompenseerden blijken weer deels diegenen te zijn waardoor in oorsprong de strenge regels en het strenge toezicht gekomen zijn: gedoe.

Gedoe vinden we op allerlei niveau’s, soms in de vorm van klein leed, soms met meer serieuze gevolgen. Het gedoe heeft vaak een groot intermenselijk karakter. Zeven maanden kabinetsformatie en we zijn terug waar we vorige keer zijn opgehouden. Ondertussen is elke mogelijke constructie langs geweest, heeft iedereen wel weer een keer de maat genomen. En de grote problemen zijn verschijnen in rapporten, in beleidsvisies, in de media. Een half jaar later formeren leidt echt niet tot een extra opwarming van de aarde of het eerder compenseren van burgers die onheus zijn bejegend.

Al meer dan 10 jaar gedoe

Kijken we naar serieuze vraagstukken waar het bijvoorbeeld gaat om de kwaliteit van zorg en de noodzaak tot gegevensuitwisseling zien we sinds 2011 ook een opeenstapeling van divergerende bewegingen. Een rondedans om een centraal punt waarbij de spelers maar moeizaam in de maat kunnen komen. In 2011 kwam er een einde aan een groot initiatief van de overheid: het landelijk EPD dat gegevensuitwisseling in de zorg moest faciliteren kwam in de Eerste Kamer tot stilstand. Omwille van privacy reden werd het wetsvoorstel verworpen. Direct betrokkenen noemde het mislukken van het landelijke EPD later een briljante mislukking. Het landelijke EPD heeft van begin af aan te maken gehad met een naamgeving die op het verkeerde been zette. Interessant is natuurlijk dat we een decennium later ons nauwelijks druk maken om opslag van patiënteigen gegevens. De vaccinatieregistratie is daar een mooi voorbeeld van.

Maar in 2011 kreeg VWS te verstaan dat zij zich moest onthouden van bemoeienis met uitwisseling van gegevens. Het was aan de markt, aan het zorgveld om ervoor te zorgen dat gegevensuitwisseling in de zorg haar plek zou krijgen. Het convergerend punt was het realiseren van interoperabiliteit. In 2014 gaat met het Informatieberaad een bestuurlijk gremium van start om vertegenwoordigers van zorgpartijen een tafel te geven waarover interoperabiliteit gezamenlijke afspraken kunnen worden gemaakt.

Interoperabiliteit maakte als term plaats voor het realiseren van een duurzaam informatiestelsel. Inzet op standaardisatie en ontwikkeling van persoonlijke gezondheidsomgevingen worden belangrijke thema’s. De overheid initieerde subsidieregeling waarbij ziekenhuizen portalen kunnen ontwikkelen voor hun patiëntgegevens. VIPP 1 gericht op ziekenhuizen kreeg een opvolger met VIPP 2. Elke sector claimde haar eigen VIPP regeling met namen als Inzicht, Open en Babyconnect. De VIPP regelingen hoe goed bedoeld hadden het effect dat sectorale aanpakken werden versterkt. En de hypotheek op interoperabiliteit is vergroot.

En als het stelsel vastloopt

In 2018 sloeg de teneur om. Ondanks afspraken over standaarden, ondanks heel veel inspanningen komt de zorg en de markt niet veel verder. Sterker nog bij de ziekenhuizen zijn langzamerhand maar twee spelers dominant geworden in de EPD markt. Standaard oplossingen krijgen een hoog maatwerkgehalte en uitwisseling tussen twee gelijksoortige EPD problemen blijkt problematisch. En de persoonlijke gezondheidsomgevingen nemen niet de vlucht die de overheid had bedacht.

De instrumenten waarmee de overheid probeerde de gegevensuitwisseling te stimuleren – veel koffie schenken en financiële middelen ter beschikking stellen blijken onvoldoende hun werking te hebben -.  De roep om een overheid die regie moet nemen, komt terug. Ingezonden brieven van koepelorganisaties maakten het punt stellig.

Maar wat als een ministerie jaren lang zich heeft onthouden van het nemen van regie, wat vraag je dan van een overheid. De respons is dan bijna voor de hand liggend. Als meer geld een beperkte optie is en koffie drinken niet voldoende garanties biedt voor een vaste koers, dan ligt wetgeving voor de hand. De focus verplaatste zich van gegevensuitwisseling van professional naar patiënt (VIPP), van persoonlijke gezondheidsomgevingen naar gegevensuitwisseling tussen zorgprofessionals. De eerste stappen naar wetgeving op het vlak van elektronische gegevensuitwisseling was geboren.

Maar wetgevingstrajecten vragen geduld. En geduld is niet de reden om de overheid te vragen regie te nemen. En wetgeving op het vlak van gegevensuitwisseling is nieuw, en waar moet je die wetgeving dan precies op richten. Nu het het zorgveld duidelijk wordt dat wetgeving een weg van de lange adem is, ontstaat een nieuw verlangen. De vele miljoenen euro’s die zijn geïnvesteerd in vaak 1 op n gegevensuitwisseling (patiënt portalen) renderen onvoldoende en dragen ook maar beperkt bij aan hogere doelen. Niet de wetgeving maar de ontwikkeling van infrastructuur en gemeenschappelijke voorzieningen moeten volgens een belangrijke stakeholder een snelweg creëren voor elektronische gegevensuitwisseling in de zorg. Langs een parallel spoor wordt de overheid opnieuw opgeroepen regie te nemen maar dan op een aanpak die niet geheel in lijn is met wat vanuit WEGIZ is bedacht. Kortom behoud van gedoe.

Regie als reflectie

In de laatste anderhalf jaar heeft de overheid geleerd wat het betekent om regie te nemen. De bestrijding van COVID 19 bood een noodgedwongen speelveld waarin de overheid, en dan met name het ministerie van VWS, regie naar zich toetrok. En dan op een breed terrein met maatregelen die burgers onder druk van een bezwijkende zorg grote concessies lieten doen. De calvinistische genen bleken ondanks zes decennia ontkerkelijking niet uitgewerkt. De reflex om in tijd van crisis naar boven te kijken en te vragen om sterk leiderschap nemen de aangesproken personen dan vaak ook letterlijk. Regie op de inkoop van beademingsapparatuur, regie op de aankoop van beschermende middelen, regie op instanties die moeten vaccineren, regie op app ontwikkeling. De lijst is willekeurig en veel langer dan dat. Maar regie betekende hier voor de overheid ook een veelheid van spoedwetgeving om bepaald gedrag af te dingen

Bij een evidente crisis zoals een pandemie of een overstroming is de roep begrijpelijk: bij een sluimerende de vraag zoals elektronische gegevensuitwisseling in de zorg duidt de roep om regie een signaal eerder op het falen van een systeem. Het netwerk waarin allerlei publieke en private partijen opereren delen in abstracte termen een gemeenschappelijk belang, maar zijn ondertussen gevangen in tal van beslissingen die het verleden hebben plaatsgevonden: beroepsgroepen die hun eigen taal hanteren, die hun eigen technische oplossingen hebben en waar sectorale standaardisatie een drempel vormt voor interoperabiliteit. Wat gaat regie hierin bewerkstelligen? Is dat het afdwingen van eenheid van taal en techniek zoals de minister van VWS de Tweede Kamer voorhoudt. Regie in een mankerend systeem is een reflectie die slechts een garantie biedt voor behoud van gedoe.

Maar wat dan wel?

Een van de eerste automatiseringsoperaties van Nederland was de automatisering van de Postcheque en Girodienst. We gaan dan zestig jaar terug in het verleden van de automatisering. Het was een in voor die tijd uiterst innovatief traject waarbij gelijktijdig werd gewerkt aan een organisatorische en technologische verandering. Het veranderproces was geïnspireerd door ideeën over synergetisch produceren. Kenmerkend voor de aanpak was dat een paar onderliggende principes de automatisering begeleidden. Die principes waren sterk verankerd in de cultuur van de organisatie. Voorwaarts maar behoedzaam. Eén van de principes was dat het nieuwe de vijand was van het goede. Een tweede principe was dat automatisering stap voor stap moet gebeuren. Veel mislukte automatiseringsprojecten zijn voorbij gegaan aan deze simpele principes. Het samenspel van organisatie, cultuur en technologie is vaak een makke.

De digitale transformatie waar de zorg in de breedte voor staat vraagt van de zorgsector niet dat zij zich wentelt in het verleggen van het regievraagstuk. De winst van de Coronacrisis is niet dat we moet geloven in een bazige overheid die door middel van met retoriek omkleedde spoedwetgeving komt om gedrag te effectueren, maar dat het toont waar samenwerking toe kan leiden. De voortgang op het vlak van digitale transformatie kwam voort uit een enorme bereidheid over eigen belangen heen te stappen en samenwerking te zoeken. Deze samenwerking kwam voort uit een gemeenschappelijk doel. Hierin zit een tweede set van principes die zoals eerder betoogd veel dichter tegen die van de complexiteittheorie liggen. Eerder heb ik daar de analogie van de zwermtheorie geïntroduceerd.

Het zelforganiserend vermogen van een vlucht spreeuwen berust op drie principes:

  • Iedere spreeuw probeert dichter bij het middelpunt van de groep spreeuwen in zijn directe omgeving te komen.
  • Iedere spreeuw probeert een kort mogelijke afstand tot de spreeuwen in zijn directe omgeving te bewaren.
  • Iedere spreeuw probeert zijn snelheid gelijk op te laten lopen met de die van spreeuwen in zijn directe omgeving

Systeemfalen los je niet op door wetgeving en centrale regie, maar los je op door binnen het systeem actoren in hun rol te laten acteren. Daarbij kan je roepen om versnelling maar als je geen rekenschap geeft aan diversiteit, aan de historische ballast dan loopt elke poging tot versnelling spaak. Het blijft gedoe.

Naar analogie van de lessen van automatisering, vanuit digitale transformatie en de metaforische zwermtheorie zijn er drie principes die het gedoe binnen kaders kan houden

  • We moeten vertragen om te kunnen versnellen: focus daarbij op wat vandaag mogelijk is en niet op wat morgen moet kunnen;
  • De wil tot samenwerking is de sleutel: zet in waarop energie zit. Zoals iedere spreeuw zeven vogels in directe omgeving  in beeld heeft richt ook zo je samenwerking en zorg voor gelijktijdig oplopen;
  • Ga niet voor een lijst van tien doelen of tien knelpunten. Breng focus aan op daar waar het in gegevensuitwisseling het meest knelt. Laat liever drie zaken succesvol zijn dan de duizend bloemen die het zorgveld nu typeert.

De drie principes zijn geen garantie voor succes. Gedoe – ‘the science of muddling through – past bij onze eigen overschatting van onze rationaliteit: “Limits on human intellectual capacities … set definite limits to man’s capacity to be comprehensive.” ‘(Lindberg, 1959). De ruis die we continue met elkaar produceren in onze menselijke interacties is een ook een van de historische constantes. En deze ruis is de laatste decennia alleen maar exponentieel gegroeid. En een garantie voor een behoud van gedoe.

Als technologie in verkeerde handen valt

Man is a rational animal. So at least I have been told. Throughout a long life I have search filigently for evidence in favor of this statement. So far, I have not the good fortune to come across it.

  • Bertrand Russel –  (uit Stephan Pinker, Rationality)

Onlangs zag ik met mijn gezin de laatste Bond, No time to die. Het is een klassieke Bond met achtervolgingsscenes, een getraumatiseerde slechterik en een 007 die zich inzet voor het redden van de wereld. Onderdeel van het plan om de wereld te vernietigen was de verspreiding van een stof waarmee nanobots via de huid mensen zouden besmetten. En daarmee een aanzienlijke reductie van de populatie zou bewerkstelligen. Geen onbekend thema in deze tijden. De fictieve wereld van de film is altijd een reflectie van wat er in de maatschappij gebeurt of staat gebeuren. De mens heeft een bijzondere verhouding tot technologie. Het vooruitgangsdenken leidt ertoe dat we een enorm vertrouwen hebben in de oplossingen die technologische vooruitgang ons bieden. En tegelijkertijd is technologische vooruitgang vaak de Nemesis waartegen we ons weer met nieuwe technologische vooruitgang teweer moeten stellen.

Is technologische ontwikkeling autonoom?

Dat technologie niet autonoom is hebben al veel filosofen en technologiewetenschappers aangetoond. Zelf ben ik ooit geschoold in sociaal constructivistisch denken van Wiebe Bijker. Dat denken heeft weer raakvlakken met de theorieën en opvatting van Bruno Latour. Wetenschappers, onderzoekers, uitvinders, organisaties werken in allerlei zichtbare en deels onzichtbare netwerken aan technologische ontwikkelingen, in het gebruik wordt technologie gedefinieerd en de herdefinitie leidt vaak weer tot nieuw gebruik. Discussie over maatschappelijk verantwoorde toepassing van technologie is geen nieuw thema; of nu gaat om medische technologie, DNA gerelateerde toepassingen, kernenergie, kunstmatige intelligentie of robotisering. Er is geen terrein waar de dialoog over het effect pas ontstaat als de toepassing daar is. En vervolgens de roep om regulering ontstaat.

Neem bijvoorbeeld robotica. Deze technologie vindt al in veel domeinen een toepassing. Veel industriële productie is zonder de toepassing van robotica ondenkbaar. We hebben een lange weg afgelegd sinds het productiesysteem van Henry Ford. Neem bijvoorbeeld de toepassing robottechnologie in de medische wetenschap die specialisten in staat stelt met een grotere precisie hun werk uit te voeren. Maar neem ook de technologie van robotsoldaten of autonome wapensystemen. Deze worden ontwikkeld in verschillende land met als doel de veiligheid en effectiviteit van het leger te vergroten. De technologie beweegt zich langs een dunne lijn van waar menselijk ingrepen gewenst of waar een systeem daadwerkelijk autonoom. En waarbij de vraag naar voren komt of internationale afspraken nog wel helpen deze technologie te beteugelen: foutje, bedankt.

In veel verschillende domeinen zien we dat wanneer een technologie er eenmaal is de menselijke creativiteit ertoe zal leiden dat er toepassingen ontstaan die mensen helpen (nucleaire geneeskunde) of de samenleving bedreigen (nucleair wapenarsenaal). En dat aanwezigheid leidt tot gebruik, en dat verkenning van mogelijkheden leidt tot toepassing. Denk aan het voorbeeld van de Chinese arts.  De bewerking van DNA die He Jiangku toepaste waarmee hij immuniteit tegen het AIDS virus creëerde riep een golf van verontwaardiging op. Maar als we nog een aantal jaren aanmodderen met Corona-achtige virussen wie zegt dat niet een minister van volksgezondheid hierin niet een killer applicatie ziet om onze vrijheid terug te geven. Of denk aan de wereldwijde onderzoeken die moeten leiden tot bescherming tegen virussen die nog tot ontwikkeling moeten komen. De vooruitgang die we in het éne centennium prijzen, is de technologie die we in volgend centennium verguizen. Of juist aanmoedigen. Een auto voor iedereen bood de weg naar vrije mobiliteit. Over een aantal jaar hebben we naast vliegschaamte ook wellicht autoschaamte. Zo was IVF eind jaren zeventig omstreden en is het nu algemeen maatschappelijk geaccepteerd.

In deze wereld die zo volatiel is, die door onderlinge verwevenheid vaak zo chaotisch is, kunnen we niet voorkomen dat technologie zich in allerlei gedaantes door ontwikkelt. In wat voor sommige een dystopische wereld is de nieuwe natuur ook een technologische natuur waarin we kunstvlees als normaal accepteren. In plaats van methaan producerende koeien in de wei, betrekken we ons vlees van fabrieken. De initiatieven voor kweekvlees zijn alom. We zien het ook in de medische technologie. Dat wat medisch kan – recent een kunsthart – leidt dikwijls tot wat medisch moet.

Surveillance als voorbeeld

De toepassing van technologie waarmee overheidsinstellingen in staat zijn surveillance toe te passen is bij uitstek een voorbeeld van het langzaam opschuiven van grenzen. Het zijn misschien de milde vormen van surveillance wanneer we het afzetten tegen andere vormen die zich aan de wereld opdringen. De staatsgedreven vormen van surveillance zoals in China gemeengoed aan het worden is waar de burger via een sociaal krediet systeem plus- en minpunten kan verdienen om te bewijzen dat er sprake is van goed burgerschap. Punten voor burenhulp en straat vegen, strafpunt voor burenruzie of afval op straat laten.

Veel kranten schetsen een beeld van surveillance die verder gaat dan camera’s die op straathoeken hangen, toepassing van AI, gezichtsherkenning en voor sommige groepen aangevuld met biometrische gegevens. Dit is een vorm van surveillance die mogelijk past in de traditie van China, maar waarbij wij de wenkbrauwen fronsen. Voor een deel van de bevolking lijkt het overigens minder een vraagstuk: zolang hierdoor veiligheid en stabiliteit ontstaat en de invloed op het dagelijkse leven beperkt is, is er voor veel Chinezen weinig aan de hand.

Maar er is een andere vorm van surveillance die stapsgewijs als een onzichtbaar virus onze samenleving binnendringt die we kritisch zouden moeten beoordelen. Alles wat wordt vastgelegd kan worden gebruikt. De geolocatie op je mobiele telefoon geeft de overheid informatie over verkeerstromen en mobiliteit, camera’s onderweg geven een indicatie over ons rijgedrag, het rioolwater onderzoek geeft indicatie waar wordt gesnoven of waar het Corona-virus oplaait. En als we op straat mogen rondlopen, monitoren camera’s onze aanwezigheid in de winkelstraat. Via onze smartphones is vast te stellen wanneer we waar waren.

Om fraude tegen te gaan, om onze veiligheid te vergroten, om terrorisme te bestrijden en om een pandemie de kop in te drukken verzamelen we steeds meer data, combineren we data, laten we algoritmes op data los om nieuwe inzichten te verwerven. En raken we steeds meer verweven in het web waarbij we vertrouwen moeten hebben in een overheid die zelf geen zicht meer lijkt te hebben op de algoritmen die worden gebruikt. Surveillance door overheid en surveillance capitalism waarbij de overheid juist wordt ondergraven, zijn twee kanten van een zelfde medaille. En veranderen bijna ongemerkt de samenleving die we kennen.

De verandering gaat stapsgewijs

Want zoals de samenleving permuteert, permuteert ook technologie, en zoals technologie permuteert, permuteert ook de samenleving. In een  continue dans met soms verstrekkende gevolgen. Het is als met de klimaatcrisis waar al meer dan vijftig jaar waarschuwingen over worden uitgesproken. Ik herinner me nog een gesprek vriendjes op het grasveld voor onze woning waarbij ik aankondigde vanwege de luchtvervuiling nooit een auto te zullen kopen. Dit was begin jaren zeventig. Deze belofte heb ik niet gehouden. De belofte nooit te gaan roken vanwege het schadelijk karakter rond diezelfde tijd heb ik wel gehouden. We weten als mensheid vaak allang waar schade individueel en maatschappelijk ontstaat, maar gedrag verandert in kleine stappen. En we zijn opgeteld blind voor het totaal van de individuele gedragingen. Natuurlijk maakt het geen enkele yota verschil of ik individueel elektrisch ga rijden (als dat al helpt) of de verwarming twee graden lager zet. In collectiviteit gedragen we ons als lemmingen. We weten het wel maar laat eerst Tata Steel groener produceren voordat we zelf in beweging komen.

En zo kunnen we ook tegen alledaagse toepassingen kijken als de CoronaCheck app. Geen voorbeeld van hemelbestormende technologie. Maar een die in het verlengde van vaccinatiecampagne opeens een belangrijke plaats gaat innemen in ons verlangen naar vrijheid. Waar veel eerdere maatregelen een overduidelijke gedragscomponent hadden: verplicht thuiswerken, avondklok, anderhalve meter, is de toepassing van de CoronaCheck een technologische ingreep die ook het gedrag van de samenleving moet beïnvloeden. Bij het begin van de Coronacrisis was de veronderstelling dat iedereen op enig moment Corona zou krijgen en dat groepsimmuniteit zou ontstaan nadat zeventig procent van de bevolking in aanraking was geweest.

We leren dat we hier te maken hebben met een wat venijniger fenomeen. Maar de toon van het debat verandert waarbij een bepaalde groep bewust of onbewust tot de paria’s van onze samenleving worden gebombardeerd. Indien je je zelf niet vaccineert, dan is ziek worden toch eigen schuld dikke bult en verklaar je jezelf niet solidair met de samenleving. Alsof je je door roken of overmatig drinken solidair toont met dezelfde maatschappij. De CoronaCheck had tot 1 november een beperkte werking. Primair een ingang voor horecabezoek. Vervolgens volgt de terrasbeperking. Hierin zien we een langzame verschuiving, een beetje nudging, de geesten wat rijpen totdat we ineens de verandering hebben geaccepteerd waar we eerst zo op tegen waren en waar de CoronaCheck eerst een paspoort naar de vrijheid was, zo is het voor mensen nu in feite een beteugeling van de vrijheid is.

En nu de CoronaCheck langzamerhand in meer segmenten van de samenleving het bewijs voor vrijheid wordt, en we binnenkort mogelijk gaan zien dat werkgevers in het kader van een veilige werkomgeving de grens voor gebruik gaan verlagen, zien we de kleine permutaties. Net zo sluipend als het ontstaan van de klimaatcrisis, of meer individueel het ontstaan van een terminale ziekte, permuteert de toepassing van een technologie de samenleving. Drie G staat binnenkort voor drie keer geprikt. En waar deze technologie zich beproefd heeft in een strijd tegen de éne crisis, wordt het een geaccepteerd middel bij een volgende nog onbekende crisisbestrijding. Misschien iets om een rookvrije generatie te bewerkstelligen. Voeg er nog een vleugje gamification aan toe en wie weet waar het toe leidt.

Rationaliteit als redmiddel?

Stephan Pinker houdt in zijn nieuwe boek in hartstochtelijk pleidooi voor rationaliteit. Hij laat zien dat de wereld van logisch redeneren, van kritisch denken en denken in oorzaak en gevolg de mens tot grootste prestaties heeft gebracht. Maar dat er een keerzijde die even waar is, waar in de wereld van belangen, overtuigingen, alternatieve waarheden de optelsom irrationeel lijkt. Misschien is dat ook wel het effect van schijnbare autonomie van technologische ontwikkeling. Net zoals de modelleurs bij RIVM ontdekken dat het gedrag misschien wel een bepalende factor is. De ceteris paribus uit de economische modellen, is ook dat wat technologische ontwikkeling drijft. Maar niet het individuele gedrag van een Dr Strangelove: in het collectief van allerlei individuele gedragingen en belangen neemt technologie een vorm aan die ons autonoom voorkomt. Met dit dubbelsnijdend zwaard hebben we het te doen.

Zoals Pinker verwoordt: “Progress is shorthand for a set of pushbacks and victories wrung out of an unforgiving universe. And it is a phenomenon that needs tob e explained…. The explanation is rationality. When humans set themselves the goal of improving the welfare of their fellows (as opposed to other dubious pursuits and redemption) and they apply their ingenuity in institutions that pool it with others’, they occasionally succeed (Pinker, 2021).”

Bron

Steven Pinker, Rationality, what it is, why it seems scarce, why it matters (2021).

Doe Eens Normaal

Een utopisch verlangen

Als in ons universum – dat zo rijk is aan dwalingen, legendes, historische gegevens en onware berichten – iets net zo waar is als het feit dat Superman Clark Kent is, dan is het absoluut waar. Zo niet, dan kan er altijd weer een vraagteken bij worden geplaatst…Dwazen hebben geloofd (en sommigen geloven het nog steeds) dat de aarde hol is. Maar iedereen weet te vertellen dat in het universum waarover in de Odyssee wordt verteld de aarde plat was.

Umberto Eco, 2013, 441.

Wie had zich een jaar geleden kunnen voorstellen dat we nu surfen naar een derde golf. Tenminste als we afgaan op de deskundigen van het OMT en het RIVM. Wie had zich een jaar geleden kunnen voorstellen dat we al zo gewend zijn aan het van huis uit werken dat het alternatief weer naar kantoor te gaan niet eens aantrekkelijk meer is. Wie had zich een jaar geleden kunnen voorstellen dat we van een intelligente lockdown in een strenge lockdown terecht zouden komen en al blij zijn als puberzoon of dochter weer een dag in de week naar school mag. Wie had zich kunnen voorstellen dat we ons neerleggen bij een avondklok, een één persoon per dag bezoekregeling en we opgetogen raken van de ruimte die we krijgen om met vier mensen te gaan sporten.

Wie had zich kunnen voorstellen dat er nog steeds grote delen van de samenleving maatschappelijk en economisch op slot zitten en we bedrijven dankzij tal van regelingen kunstmatig op de been moeten houden. Wie had zich kunnen voorstellen dat de premier de verkiezingsstrijd alleen kon op basis van zijn premierschap winnen, zijn leiderschap kon voeren en zijn eigen partijstandpunten ondergeschikt maakt aan de crisis. Van de wereld van vandaag hadden we ruim een jaar geleden geen schets kunnen geven. En komt er een wereld na COVID 19 die we als normaal gaan ervaren?

Zoeken naar een nieuw normaal

Toen COVID 19 nog nieuw was en we veronderstelden dat er na de eerste golf we deze crisis als kans moesten zien, waren er bespiegelingen over een nieuwe normaal: een betere balans tussen kantoor en thuis werken, we prezen de blauwe luchten en kregen eindelijk aandacht voor die andere sluipende verandering, waar David Attenborough afgelopen jaar getuigenis van deed. Als we dan toch netflixend op de bank zitten dan maar zijn indringende documentaire aanschouwen. Het nieuwe normaal kreeg navolging op politiek vlak. Zittende en aankomende politieke leiders omarmden het Building Back Better. McKinsey komt dagelijks met adviezen aan bedrijven hoe zich voor te bereiden op tijdperk na COVID 19.

De OECD waarschuwde voor een terugkeer naar een ‘business as usual’ waarin we op een destructieve manier met onze planeet aan het omgaan zijn. Post-covid investeringen moesten zijn gericht op duurzaamheid en veerkracht, waarbij we een aantal samenvallende crises in klimaat, biodiversiteit, maatschappelijke ongelijkheid zouden aanpakken. De focus moest liggen op wellbeing en inclusiveness. Joe Biden, Boris Johnson en Mark Trudeau adopteerden de slogan. Het World Economic Forum bracht Building Back Better nog een stap verder met ‘The great reset’: A new world could emerge, the contours of which it is incumbent on us to re-imagine and to re-draw.’

Covid 19 moet de wereld helpen in een post-pandemische wereld om een maatschappelijk en economische herstel te initiëren waarin duurzaamheid een leidend thema is voor herstel. Covid 19 moet helpen de vierde industriële revolutie vorm te geven. Regeringen wereldwijd zouden Covid 19 moeten aangrijpen om meer rechtvaardige uitkomsten te realiseren: markten zouden daarop moeten worden ingericht. Overheden moeten sturen op gelijkheid en duurzaamheid, en de innovaties moeten worden ingezet om een betere wereld te maken. Pijlers die Karl Schwab eerder heeft verwoord met een verschuiving van shareholder naar stakeholder capitalism.

Tegenover de utopische interpretatie staat  een dystopische invulling, waar er sprake is van een moderne variant van de slinger van Foucault. Wie een samenzwering wil zien kan overal het bewijs vinden. Juist omdat Trudeau, Biden, Johnson dezelfde term hanteerden zijn Building Back Better opgevat als een codetaal waarin in de voorzichtige variant globalisme, ‘groene’ belastingen, energieheffing en opheffen van armoede een rol spelen. Anderen die deze bespiegelingen minder welgevallig zijn, zien hierin ontstaan van nieuwe horigheid, waarin geen persoonlijk eigendom bestaat, er meer ‘surveillance’ ontstaat, de weg wordt geëffend naar een basisinkomen, ondernemerschap wordt gesmoord en individuele vrijheid wordt opgeofferd. Een seriële opvolging van lockdowns doen het midden- en kleinbedrijf de das om, en doorbreken fundamentele voedselketens wereldwijd. Solidariteitsheffingen liggen op de loer en we moeten ons opmaken voor een nieuwe socialistische heilstaat.  

Utopieën en dystopieën hebben gemeen dat hier een werkelijkheid achter wegkomt die we niet kunnen waarnemen. Zoals Umberto Eco schetst zijn imaginaire landen en utopieën dikwijls verbonden aan geheime genootschappen en broederschappen. De tempeliers, de vrijmetselaars en de graalridders leven in de hoofden van mensen. En misschien voeden deze beelden ook weer ons denken over het nieuwe normaal, of het verlangen naar een nieuw normaal. Een broederschap dat Davos als jaarlijks ontmoetingspunt heeft waarin de strategie voor de nieuwe wereld wordt bedacht. Borges die speelt met het fictie schetst een onvindbare plek als volgt.

Men vermoedt dat deze brave new world het werk is van een geheime vereniging van astronomen, biologen, chemici, algebraïsten, moralisten, schilders meetkundigen … geleid door een geniemens […] Eerst dacht men dat TIön niets dan chaos was, een onverantwoordelijke losbandigheid van verbeelding: nu weet men dat het een kosmos is, en de innerlijke wetten die het regeren zijn op schrift gesteld, al is het dan provisorisch.

(Jorge Luis Borges, 1940)

Het utopisch verlangen naar het nieuwe normaal

De politieke partijen hebben zich ver gehouden van de vergezichten die OECD en WEF ons hebben aangereikt. Zij zijn vooral bezig met de bedreiging zoals we die nog steeds ervaren: we bestrijden de crisis als een gezondheidscrisis. Het nieuwe normaal moet toch wel heel veel gelijkenis vertonen met het leven zoals we dat een jaar geleden kenden. Nadat we een jaar lang hebben gehoord dat de belangrijkste beloning voor ons goede gedrag het herwinnen van de vrijheid zou zijn, is de belofte inmiddels instrumenteel. Grootschalige vaccinatie plaveit immers de weg naar vrijheid. De eerste effecten zouden zichtbaar zijn: sommige politici durven het woord kantelpunt al in de mond te nemen, voorzichtig met de handrem erop. Fieldlabs moeten inzicht teven hoe we onze nieuwe normaal gaan vormgeven: het eerste experiment met de CoronaCheck is reeds uitgevoerd.

Die vrijheid lonkt, het bezoek aan mijn moeder zonder restricties en haar met een gerust hart een knuffel te geven na haar tweede inenting, de triple op een schaduwrijk terras, de vakantie op een zelfgekozen bestemming, collega’s ontmoeten op kantoor, vrienden uitnodigen zonder het gevoel te hebben me niet te gedragen, een voetbaltraining in een andere dan een 2 tegen 2 variant, alledaagse dingen die samen leven tot een samenleving maken. Alledaagse zaken die in ons bereik liggen maar ook plaatsvinden in een nieuw normaal.

Het normaal dat we naast ons paspoort een vaccinatiebewijs nodig hebben om ons nationaal en internationaal in vrijheid te bewegen, of een recente test waarbij we kunnen bewijzen dat we COVID 19 vrij zijn. Een normaal waar naast de tandenborstel een sneltest staat. Een nieuw normaal waarin mensen die zich niet willen vaccineren om religieuze of principiële redenen opeens niet solidair zijn met het grotere maatschappelijke belang. En waar de prijs voor dit principe een vorm van uitsluiting kan zijn. Een normaal waarin ons huisarrest wordt opgeheven met een nieuwe digitale groene kaart. Een normaal waarin COVID 19 endemisch gaat worden maar met een beleid dat op permanente crisisbestrijding lijkt. Een normaal waarin we als burger ongemerkt zoveel vrijheden hebben prijsgegeven dat we in de Romeinse traditie blij worden van brood en spelen: 5000 mensen die een Interland mogen bijwonen.

De WHO heeft een oude en een nieuwe definitie van groepsimmuniteit. De oude definitie komt sterk overeen met de wijze waarop onze overheid een jaar geleden tegen COVID 19 aankeek: uiteindelijk zouden we allemaal op enig moment het virus moeten krijgen: what doesn’t kill you, makes you stronger. Deze oude definitie van groepsimmuniteit zien we terug in India. Met een relatief jonge bevolking is het immuniteitssysteem versterkt. Europese landen zoeken hun heil in de nieuwe definitie van de WHO. Israël is misschien wel het lichtend voorbeeld met een stevig vaccinatieprogramma (vaccins in ruil voor data, waar klinkt dat naar?) en vaccinbewijzen die de samenleving open maken. Met het endemisch karakter wat onze deskundigen ook al voorspellen, betekent dat we ons nu al kunnen opmaken voor de volgende ronde van vaccinaties. De Britse variant, de Braziliaans variant, de Bretonse variant tot er een variant komt waar Pfizer, Moderna, AstraZeneca of Jansen niet in voorzien.

Een geschiedenis van imaginaire landen

Nadenkend over de contouren van het nieuwe normaal belandde ik in het boek van Umberto Eco, De geschiedenis van imaginaire landen. Hij leidt ons over een platte aarde naar de antipoden, hij brengt El Dorado in beeld, schetst de weg naar Atlantis, naar Mu, naar Hyperborea. Hij volgt het pad van de heilige graal en verkent de eilanden van Utopia van Thomas Moore. We passeren met hem Terra Australis en luilekkerland. En hij laat zien dat zelfs in de twintigste eeuw we nog tot nieuwe legendes in staat zijn, soms stoelend op publiek bekend bedrog, van een wereld in een concave aarde met een hoog intelligent ras en UFO’s die de poolgaten verlaten tot de legende van Rennes-le-Chateau. In de geschiedenis van onze mensen zijn we keer op keer in staat gebleken met de kennis van dat moment tot waarachtige en fabuleuze interpretaties te komen. In de vaste overtuiging dat we de waarheid aanschouwen. Hoe gaan we over vijf jaar kijken naar wat een breukvlak in de geschiedenis kan zijn: volgen we de sporen van een vierde industriële revolutie of leidt het breukvlak tot de apocalyptische invulling waar Attenborough voor waarschuwt. En met hem velen anderen.

Ik zou me graag willen voorstellen hoe de imaginaire wereld van 2025 eruit ziet. Of misschien wel die van 2022. Een wereld waarin voormalige denkers des vaderlands in gesprek gaan met virologen en epidemiologen. Een wereld waarin we elkaar niet wetenschappelijk de maat nemen maar bevragen en zo de kennis ontwikkelen die we nodig hebben in een wereld die permanent aan het veranderen. Dat we niet alleen oog hebben voor het hier en nu maar voor de dag na overmorgen. Dat we beseffen dat we meer aan embracement management moeten doen en minder outbreak management: iets meer oude WHO definitie en iets minder nieuwe WHO definitie, iets meer India en iets minder Israël. En waarin we COVID 19 zien als een rimpeling die ons wakker maakt voor meer fundamentele veranderingen om ons heen: nauwelijks zichtbaar, nauwelijks voelbaar, gemakkelijk te ontkennen tot het kantelpunt is bereikt.

Bronnen

http://www.oecd.org/coronavirus/policy-responses/building-back-better-a-sustainable-resilient-recovery-after-covid-19-52b869f5/.

https://www.weforum.org/agenda/2020/07/covid19-this-is-how-to-get-the-great-reset-right.

Umberto Eco, De geschiedenis van imaginaire landen en plaatsen (2013).

Jorge Luis Borges, geciteerd in Umberto Eco, De geschiedenis van imaginaire landen en plaatsen (2013, 325)

Balancerend tussen Feit en Fictie

Greep op onzekere tijden.

We’re better at predicting events at the edge of the galaxy or inside the nucleus of an atom than whether it’ll rain on auntie’s garden party three Sunday from now.

Marcus du Sautoy, What we cannot know  (2019)

Als historicus leer je al vroeg dat feiten alleen in context betekenis krijgen. Er zijn gebeurtenissen die we koppelen aan jaartallen, aan data. Die gebeurtenis noemen we een feit. Maar de gebeurtenis zelf kunnen we nooit objectiveren. Op basis van de beschikbare informatie interpreteren we de gebeurtenis, kijken welke handelingen hebben geleid tot het ontstaan van gebeurtenis en wat de gevolgen zijn van een gebeurtenis. Alleen de interpretatie van de gebeurtenis is afhankelijk van de diegene die interpreteert en het tijdvak waarin de persoon zelf opereert. Daarmee krijgt geschiedenis en de interpretatie van de geschiedenis een dynamisch karakter.

Waar in de Nederlandse geschiedenis de tachtigjarige oorlog (die ook al niet tachtig jaar lang was) een strijd tegen de overheersers was, is deze in de Spaanse geschiedenis een opstand tegen het rechtmatig gezag: voor de een de vrijheidstrijder voor de ander de opstandeling. Niet dat de historicus zich daarin onderscheidt van de natuurkundige of andere wetenschappers. Alleen lijkt de objectiveerbaarheid daarvan groter. De natuurkundige wordt gestuurd door de overheersende wetenschappelijke theorie, zijn eigen waarnemingsvermogen en zijn eigen wiskundige afleidingen. De objectiveerbaarheid lijkt daarmee groter dan die van de historicus.

Op zoek naar een benaderbare werkelijkheid

De historicus leert dat hij zijn verhaal moet vertellen op basis van feiten zoals die zich aan hem voordoen, die hij probeert onderbouwen met bronnen, met informatie, met beelden, met objecten. Hij is zich terdege van bewust dat het feit vaak een tijdgebonden sociale constructie is. Daarmee heeft hij een ambigue verhouding met de objectieve feiten. De feiten zijn de bouwstenen van het verhaal dat hij vertelt: alleen is het feit in zichzelf geconstrueerd. De historicus is zich er van bewust dat hij op zijn best een benadering van de werkelijkheid creëert. Maar nooit de werkelijkheid zelf.

Er zijn veel wetenschapsgebieden die een minder ambivalente verhouding hebben met feiten. Of waar de waarheid een puur modelmatig karakter heeft. En daar mee kunnen ontdekkingen zoals die van de Marjorana deeltje door nieuwe berekeningen plotseling verdwijnen. In het politieke debat is de waarheid fluïde, net zoals feiten zeker politiek geconstrueerd zijn. Daar waar wetenschap de politiek raakt worden uitkomsten of adviezen die wetenschappelijk gebaseerd worden ook die feiten vloeibaar. De nuance die de wetenschapper aanbrengt en de voorzichtigheid waarmee de wetenschapper zijn of haar bevindingen presenteren worden al snel een onomstreden feit. En de voorspelling een waarheid waarmee we het handelen rechtvaardigen.

Marcus du Sautoy heeft in 2019 een boek uitgebracht waarin hij de grenzen van onze kennis verkent. Als hoogleraar wiskunde met een bijzondere leerstoel Public understanding of Science bestrijkt zijn boek verschillende kennisgebieden. Hij analyseert de zoektocht naar het kleinste deeltje, niet waarneembaar, maar wel afleidbaar: zoals Heisenberg stelt: De Sautoy haalt daarbij Heisenberg aan die stelt dat In fact, the smallest units of matter are not physical objects in the ordinary sense: they are forms, ideas which can be expressed unambiguously only in mathematical language (228)’. Hij verkent de grenzen van het universum: tot waar kunnen we die onderzoeken, waar zijn de grenzen van oneindigheid.

Tussen de exactheid van de wiskunde en die van de natuurkunde en het narratief van de historicus zitten naast de aanwijsbare verschillen ook een belangrijke overeenkomst: het verleden is net zoals de toekomst iets wat wij nooit zullen kennen. De basis voor de overeenkomst zit wat in de jaren zeventig bekend is komen te staan als de chaos theorie. In essentie stelt deze theorie dat dynamische systemen gevoelig zijn voor kleine variaties. En dat door kleine variaties er grote verschillen in de uitkomsten kunnen ontstaan. De meest bekende verwoording komt van de meteoroloog Lorenz: Does the flap of a butterfly’s wings in Brazil set off a tornado in Texas (Du Sautoy, 98). Modellen over het weer, over economische ontwikkeling, over verkiezingsuitkomsten en virologen ondergaan allen hetzelfde lot: naarmate ze verder dan enkele dagen, soms weken wegliggen neemt de variatie in uitkomsten toe.

Voorspellingen als feiten

In de wetenschap spelen modellen een belangrijke rol. Modellen helpen te redeneren over de werkelijkheid. In de exacte wetenschap zijn het vaak mathematische modellen die een onderbouwing geven van een theorie. De sociale wetenschappen hebben lange tijd gestreefd naar een dergelijke exactheid. In de wetenschap zijn we steeds verder gegaan met het modelleren van de werkelijkheid: economen zijn na de economische crisis verguist vanwege de kwaliteit van het modellen. Taleb heeft hier in diverse publicaties gehakt van gemaakt. Weinig minder kritisch is hij overigens over de medische wetenschap. Geschiedenis is in zijn ogen geen wetenschap. Iedere crisis heeft blijkbaar ook recht op zijn eigen modelmatige werkelijkheid. In de huidige crisis varen we op de modellen van het RIVM. De uitkomsten van deze modellen presenteert RIVM met enige voorzichtigheid: zij zijn zich er van bewust dat niet virologische maar wel statistische deskundigen nauwkeurig meekijken, en kennen hun eigen aannames. De voorzichtigheid is de disclaimer bij de ernstige waarschuwingen die ook vanuit het RIVM komen. Een wetenschappelijke onzekerheid transformeert zich echter al snel naar een feit: en als een feit met autoriteit wordt gebracht is die al snel onomstreden.

De Sautoy analyseert haarfijn waarom voorspelling in een onstabiele omgeving uiterst onzeker zijn. Zijn analyse voert terug op eerder werk van Poincaré en Lorenz. De Sautoy stelt :

“Chaos theory implies that our futures are beyond the knowledge because of their dependence on the fine-tuning of how things are set up in the present. Because we can never have complete knowledge of the present, chaos theory denies us access to the future. At least until the future becomes present (144).

In de modellen zitten per definitie onzekerheden. Buiten aannames over besmettelijkheid zijn effecten van maatregelen in hun onderlinge interacties al helemaal moeilijk te duiden: de onderbouwing is bijna anecdotisch: omdat het in land A effect zal het wel in land B effect hebben. Historici weten dat dit een duidelijke vorm van pseudo causaliteit is. Zij dragen het in zich dat zij het verleden nooit zullen kennen omdat data per definitie incompleet zijn: zij streven dan naar dichtst benaderbare werkelijkheid. Zij dragen het in zich dat wat in situatie één geldt onder gelijke omstandigheden niet in situatie twee hoeft te gelden. Een ‘best practice’ is altijd een ‘best practice’ in context.

Ons feilbare denken

In het debat slaan politici elkaar met feiten om de oren. De feiten zijn afgeleid van wetenschappelijke analyses soms uit de context van de analyse zelf geplukt. Wat zorgelijk is dat wetenschap zich in deze crisis steeds politieker heeft gemaakt: wetenschappelijke adviezen zijn door de politieke vraagstelling gestuurd. En uitkomsten van modellen zijn bijna objectiveerbare feiten op basis waarvan politici weer beslissingen nemen. Kahneman heeft in zijn beroemde boek duidelijk gemaakt dat niet ons denkvermogen maar de overschatting van ons denkvermogen ons onderscheidend maakt. Hij spreekt met een zeker mededogen over mensen die op bepaalde momenten met de informatie die dan beschikbaar is beslissingen moeten nemen. Er spelen twee daarin twee samenhangende vooroordelen:

Uitkomstbias: de bijna onmogelijkheid een beslissing  correct te beoordelen in termen van de van overtuigingen die redelijk waren op het moment dat de beslissing werd genomen;

De bias van achterafkennis: de kwaliteit van de beslissing wordt beoordeeld aan de hand van de uitkomst en niet de zorgvuldigheid van het proces.

Wij zijn als mens niet in staat om eerdere kennis of gewijzigde opvattingen te reconstrueren. Of de informatie die beschikbaar is goed te beoordelen. Dat informatie daarbij ontoereikend is of soms bewust foutief hebben we in de recente geschiedenis vaker gezien. In 2003 is een ‘coalition of the willing’ in een oorlog beland op basis van informatie waar ook later geen enkel bewijs voor het gevonden (wel een 913 pagina’s tellend rapport). In veel van deze processen spelen experts een belangrijke rol. Wanneer de expert het woord neemt, wordt de uitkomst van zijn analyse gepresenteerd als feit (zelfs als deze met nuance wordt gebracht).

De onderzoeken die Kahneman aanhaalt, tonen aan dat we het vertrouwen graag bij experts neerleggen maar dat mensen met de meeste kennis vaak minder betrouwbaar zijn: door hun eigen overmatig vertrouwen verliezen zij het zicht op de werkelijkheid. We kunnen dat niet aan de experts wijten. De wereld is moeilijk, de wereld kennen onmogelijk. Voorspellingsfouten zijn niet te vermijden omdat de wereld in al haar interacties immers onvoorspelbaar is (behalve dan een relatief stabiele omgevingen). Maar juist omdat experts het beeld hebben dat zij het verleden begrijpen, voedt het hun eigen illusie dat toekomst voorspelbaar en beheersbaar is. Kahneman en Du Sautoy laten ieder op eigen wijze zien dat niets minder waar is.

Kahneman haalt daarbij de filosoof Isaiah Berlin aan die in een essay over Tolstoj het onderscheid maakt tussen vossen en egels. Een vos is iemand die de werkelijkheid ziet die opgebouwd is uit interacties. De vos is de complexe denker die soepel en synthetisch is in een verklaring van de werkelijkheid. De egels interpreteren gebeurtenissen in een vast kader en zetten hun stekels op tegen anderen die dingen niet  zo zien als zij. Daarmee geeft hij aan dat we op TV vaker de egel zullen tegenkomen dan de vos: eerder de viroloog dan de historicus.

De historicus zoekt met zijn eigen modellen een benadering van de werkelijkheid: hij doorleeft de complexe interacties en schept het verhaal met een strak oog voor de valkuilen van causaliteit. In het leggen van verbanden weet hij dat toeval een rol kan spelen. En weet waar feit overgaat in fictie. Hij weet dat mensen feilbaar zijn in hun denken, hij ziet zowel dat wat voorbij is als dat wat komen gaat als een dynamische wereld waar gedragingen van enkele groepen en soms individuen als de vleugels van een vlinder zijn. Maar ook dat we vaak gemakkelijk de trilling van de vleugel als oorzaak aanwijzen.

Marcus du Sautoy, What we cannot know  (2017)

Daniel Kahneman, Ons feilbare denken (2016 editie)

TERUG NAAR DE eenvoud?

Wat we kunnen leren van complexiteitstheorie!

Februari 7, 2021

Simplicity and complexity need each other. The more complexity there is in the market, the more that something simpler stands out.

John Maeda, The laws of simplicity (2005-2021)

Buiten kleurt de wereld wit. Nederland raakt bedekt door een dik pak sneeuw. De onbezorgdheid lijkt even terug te keren. Oudere honden voelen zich even puppie, kinderen voor wie sneeuw een bijzonder verschijnsel reppen zich naar buiten. Sleeën uit allerlei jaargangen komen te voorschijn. Snowboarders verkennen korte hellingen met korte schans. En ook de boomer voelt zich weer even dertiger, en de veertiger stort zich als een puber de helling af op de slee van zijn kind. De wegen zijn nagenoeg onbegaanbaar, het Catshuisberaad is komen te vervallen en vandaag meldt het RIVM even geen cijfers: de teststraten zijn gesloten. We parkeren COVID 19 voor een dagje en misschien wel twee. Even lijkt de beperkte wereld van Nederland weer overzichtelijk, even voelt het weer eenvoudig.

Maar de dag na overmorgen als de modellen van RIVM, de adviezen van het OMT, de uitgelekte berichten vanuit het kabinet de sneeuw van de nieuwskanalen laten verdwijnen, komt de wereld in al haar complexiteit terug. Prognoses over de Britse variant zetten alle maatregelen in een bijzonder licht. Het voorspelbare advies van het OMT dat haar eerder uitgebrachte advies de avondklok als maatregel niet op te schorten gaat bevestigen, zal het Nederlandse volk in delen tot zich nemen. Het bezoek aan de eenzame ouder(e) die dit jaar weduwe of weduwnaar is geworden blijft beperkt, daar waar de inverse van die regel door weersomstandigheden al helemaal niet mogelijk is. Het tegengeluid dat op allerlei niveaus in de samenleving ook bestaat maakt besluitvorming politiek ingewikkeld maar gelet de demissionaire status ook weer gemakkelijk. De onzekerheden over vaccins, vaccinatiestrategie en vaccinatievoorraden beheersen het nieuws. Aan het spectrum van tekorten in de zorg hebben we deze toegevoegd.

We duiden de wereld als complex en met het benoemen van de wereld als ingewikkeld, hebben we op voorhand het excuus te pakken voor waar het misgaat. En de werkelijkheid is complex, gelaagd met uiteenlopende verhalen, narratieven zoals dat in jeukjargon heen. Maar waar complexiteit zich aandient helpt het een andere bril op te zetten: kijken door de lens van eenvoud. En daar gaat deze blog over. Wat kunnen we van deze crisis leren die samenvalt met een aantal grotere crises in de maatschappij en welke principes helpen bij het anders kijken.

Een crisis in perspectief

In alle landen worstelen regeringen met het vraagstuk hoe om te gaan met deze pandemie. Burgers voegen zich vanuit solidariteit, vanuit onzekerheid of vanuit onwetendheid. Nog steeds zien we COVID 19 als een gezondheidscrisis waarin de stem van medici zwaar van invloed is. In het licht van de verkiezing nemen partijen nu soms andere standpunten in. Maar het overheersend paradigma is nog steeds van een strijd die we moeten voeren waarbij we voortdurend balanceren tussen gezondheid en vrijheid. Het andere scenario wat nog niet naar een labyrintische routekaart is vertaald is het virus te omarmen: daar is verbeelding voor nodig. Philipp Blom schrijft in zijn essay ‘Het grote wereldtoneel’ (2020) over de kracht van de verbeelding in crisistijd.

Zijn essay is geschreven voorafgaand aan de COVID 19: hij beschrijft een al even zo weinig zichtbare crisis die zich in stapjes voordoet aan de mensen. De paradox van de best mogelijke wereld die hij beschrijft met zoveel rijkdom, zo weinig armoede, zoveel veiligheid en zoveel ziektes die we beter onder controle hebben gekregen. De wereld die ook Yuval Harari schetst in zijn Sapiens. Maar ook de wereld waarin economische groei minder wordt, de verschillen tussen rijk en arm groter, een middenklasse onder druk komt te staan, het vertrouwen in democratie en rechtstaat afbrokkelt en we de effecten van de klimaatverandering niet goed kunnen inschatten omdat we als mensen nu eenmaal moeite hebben met exponentieel denken. In een naschrift vergelijkt Blom de coronacrisis met de aardbeving in Lissabon in 1755. Die aardbeving veroorzaakte een geestbeving. Zoals Blom aanvoert, veroorzaakte de aardbeving scheuren in de algemeen aanvaarde visies en dwongen tot een ander kijken (184), visies die berustten op het Christendom, de rationele en morele wereldorde en die van een barmhartige godheid.

Covid 19 heeft mogelijk een vergelijkbare uitwerking. COVID 19 maakt in de ogen van Blom pijnlijk duidelijk dat de mens in dit antropoceen niet los staat van de natuur maar daar onlosmakelijk mee verbonden is. Blom voert verder aan dat de snelheid waarmee ‘de heilige dogma’s van de politieke markteconomie (192) aan de kant zijn gezet ongekend is. Om kwetsbare ouderen te beschermen zijn markten stilgelegd, is er geld in grote hoeveelheden gecreëerd en krijgen bedrijven en mensen nu gratis geld. Waar de markt geen antwoord had, sprong de overheid in.

Phillip Blom beschrijft COVID 19 als een verschijnsel dat onderdeel uitmaakt van een bredere verandering . In die verandering moeten we oog hebben voor onderliggende tendensen en ook effecten die verder gaan dan gezondheid. In de eerste golf bestreden we het virus als een geïsoleerd fenomeen: de laag melk op de koffie. Het is wat in complexiteitwetenschap een lage complexiteit en een lage entropie wordt gezien. De fase waarin we nu verkeren is vergelijkbaar met een die in complexiteit wetenschap als een hoge complexiteit en medium entropie wordt gezien. Het virus is in haar varianten ongrijpbaar en legt verschillende andere crises in de samenleving bloot. De gelaagdheid en verwevenheid geeft een hoge complexiteit. In een volgende fase is COVID 19 een samengesmolten deel van het geheel: lage complexiteit en hoge entropie.

Terug naar de eenvoud

Wat 10 maanden ervaring met COVID 19 ons leert, is dat we niet met een geïsoleerd fenomeen te maken hebben. Zoals in het begin het tot een ding werd gemaakt dat met een eigen zelfstandigheid ons leven verstoorde, maakt Blom helder dat COVID 19 maar één van de crises is waarmee we als samenleving te kampen hebben. En om oog te hebben voor die verwevenheid moeten we paradoxaal genoeg terug naar de eenvoud die we vinden in complexiteit van systemen. In de ontwikkeling van complexe systemen komen drie kenmerken terug: emergentie, non-lineariteit en weerstandvermogen (resilience) (zie Wernli et al, 2020).

COVID 19 ontwikkelt zich emergent. Dat betekent dat veel interacties en onderling verbanden niet direct traceerbaar zijn, maar wel soms zichtbaar in de effecten. COVID 19 heeft ook de onderlinge verwevenheid in de wereld nog eens zichtbaar gemaakt. De wereld is in alles verbonden. Maatregelen die in het kader van de bestrijding van COVID 19 worden getroffen hebben daar een onvoorspelbaar karakter. Het effect van de bij herhaalde malen sluiting van de scholen is nog niet meetbaar: misschien leren de scholieren en studenten van nu wel lessen die later van onschatbare waarde zijn voor hun persoonlijk leven los van de kennisachterstand op dit moment. De effecten in verlies van gezonde levensjaren kennen we evenmin. Laat staan wat een voortdurende aanpassing van het virus dat zijn eigen interacties heeft, weer betekent voor andere delen van de samenleving, klimatologisch, maatschappelijk, sociaal, economisch en politiek.

Non-lineair: complexe systemen ontwikkelen zich non-lineair. Ook een virus kenmerkt zich door non-lineariteit. Denk aan de modellen die RIVM hanteert om enigszins greep te krijgen op de ontwikkeling van het virus. Nu zitten in de modellen zelf grote onzekerheden, maar duidelijk is dat we non-lineaire ontwikkelingen waar we als mens moeilijk mee weten om te gaan koppelen aan redelijk lineaire capaciteitsplanningen. Binnen het spectrum van de bestrijding van COVID 19 is met deze onzekerheden nog te rekenen maar vanwege het emergente karakter waarin het virus zich in co-evolutie met andere delen van de samenleving ontwikkelt zijn de niet-lineaire effecten van elk van die delen moeilijk voorspelbaar.

Weerstandsvermogen: hierin gaat het vooral om het vermogen van samenlevingen, bedrijven, organisaties en individuen om zich aan te passen. Neem de vrij massale en over het algemeen vrij rimpelloze overgang van fysiek op kantoor naar thuiswerken. Of de innovativiteit van ondernemers om binnen al beperkingen toch hun diensten en/of producten naar de afnemer te brengen. Of zorgprofessionals die en masse eHealth hebben omarmd om in contact te blijven met patiënten. Weerstandsvermogen gaat over vermogen om snel te kunnen leren en aan te kunnen passen. Wendbaarheid is daarvoor vereiste naast die informatie betrouwbaar beschikbaar te hebben waarmee het snelle leren in gang gezet kan worden.

De kenmerken van complexe systemen en onderkennen van de onderlinge verbanden – zonder altijd scherp te hebben wat de effecten zijn – vragen primair dat de bestrijding van COVID 19 vanuit meer perspectieven dan alleen het gezondheidsvraagstuk moeten worden bekeken. Misschien dat NWO juist daarom nu vraagt met onderzoeksvoorstellen te komen vanuit het perspectief can complexiteitswetenschap. Immers, COVID 19 blijft in nieuwe varianten terugkeren en is juist daarom niet alleen een medisch probleem. Het opnieuw definiëren van het vraagstuk vereist een bredere betrokkenheid dan primair de medische disciplines. Andere expertises dan alleen virologen: geen outbreak management maar embracement management. Het vraagt ook dat het monitoring van effecten niet alleen plaatsvinden op basis van cijfers van het RIVM. Anders blijft het leren een ‘single loop’ leren waarin voorspelbare adviezen ook leiden tot voorspelbare uitkomsten.

Bij bouwen aan weerstand gaat het niet alleen om groepsimmuniteit als voorwaarden voor het openen van onze samenleving. Natuurlijk plaveit groepsimmuniteit de weg en elke besmetting zonder ziekenhuisopname draagt daar ook aan bij. Het gaat met name om de vraag hoe in samenleving in te richten waarin we niet alleen sturen op capaciteit van zorg maar ook oog houden voor andere doelen en noden: een andere interpretatie van immuniteit, een andere omschrijving van kwetsbaarheid. De essentiële les van complexiteitswetenschap is dat door een andere lens te kijken naar wat zich nu als vreselijk ingewikkeld voordoet, we met andere antwoorden komen. En misschien zijn die antwoorden in uitvoering eenvoudiger dan waar we nu staan.

Tot slot

En morgen ga ik naar mijn zolderkamer en open mijn tweedimensionale wereld. Mijn reistijd is beperkt tot een halve minuut. Mijn netwerk was nog nooit zo groot, en tegelijk was mijn wereld nog nooit zo klein. Mijn belangrijkste interacties fysiek zijn met hen die me het meest dichtbij staan, mijn gezin, een paar familieleden en een enkele vriend(in). Tot 10 maanden geleden at ik drie dagen in de week thuis met mijn gezin, nu elke dag. Ik hoef niet te kiezen welke sportvereniging ik bezoek, mijn fitnessclub bedient mij online. Vakantieplanning is nog ver weg, mijn huidig paspoort waarschijnlijk niet toereikend. En’s avond is de keuze tussen Netflix, een boek, wat werk of de PC. De wereld komt mij uiterst ingewikkeld voor maar mijn leven was nog nooit zo simpel. Nu is simpel niet hetzelfde als eenvoudig want zoals Leonardo da Vinci al zei “Simplicity is the ultimate sophisticaton”.

Phillip Blom, Het grote wereldtoneel (2020);

Yuval Harari, Sapiens (2011) en Homo Deus (2015);

Didier Wernli et al, A complexity lens of the COVID 19- pandemic (augustus 2020).

EN PLOTSELING WAS ER WENDBAARHEID!

“Some things benefit from shocks; they thrive and grow when exposed to volatility, randomness, disorder and stressors and love adventure, risk and uncertainty. Yet, in spite of the ubiquity of the phenomenon, there is no word for the exact opposite of fragile. Let us call it antifragile. Antifragility is beyond resilience or robustness. The resilient resists the shock and stays the same; the antifragile gets better”

Nassim Nicholas Taleb, Antifragile, How to live in a world we don’t understand (2012).

In 2007 tekende de hypothekencrisis zich af in de Verenigde Staten. Aanvankelijk werd gedacht dat het vooral een probleem zou zijn dat zich zou beperken tot de Amerikaanse economie. Een aantal mensen waarschuwden dat door de internationale verwevenheid van geldstromen een indamming onwaarschijnlijk zou zijn. De signalen bereikten Europa en ook Nederland maar in september toonde de toenmalige minister-president Jan Peter Balkenende zich optimistisch. Ook het CPB had nog positieve verwachtingen over de economische groei. De banken in Nederland gaven toen al andere tekenen af: zij stuurden hun externe krachten naar huis en maakten zich op voor een crisis. Het was niet veel later dat de internationale kredietcrisis een feit was, waarbij internationaal, Europees en nationaal reddingsplannen werden gesmeed om het financieel systeem in stand te houden. De kredietcrisis verspreidde zich gestaag over alle sectoren van de economie en de overheid kneep haar budgetten af: een diepe economische crisis tekende zich af.

Vlak voorafgaand aan deze financieel econonomische crisis verscheen van Taleb het boek The Black Swan, met als subtitel The Impact of the highly improbable (2007). The black swan duidt op het fenomeen dat als alle zwanen wit zijn, we de zwarte zwaan niet zullen herkennen als zwaan. Centraal thema is hoe we kunnen anticiperen op onverwachte gebeurtenissen die een grote maatschappelijke en economische impact hebben. We kunnen de toekomst, the unknowns unknowns, niet voorspellen maar we kunnen ons er wel op voorbereiden. Hoe we ons kunnen voorbereiden op gebeurtenissen met een grote impact werkt Taleb uit in een ander boek ‘Antifragility’ (2012). Antifragility gaat over de vraag hoe we ons als samenleving, als bedrijf, organisatie of persoon zo kunnen richten dat we weten om te gaan met ‘black swans’ met die voorspelbare onvoorspelbaarheid.

De inzichten van Taleb hebben opeens weer een hoge actualiteit. COVID 19 kenmerkt zich in alles als een ‘black swan’. Opnieuw vragen ons af of we met een scherpe curve, een hockey stick of zaagtand te maken hebben. De voortslepende pandemie vraagt robuustheid, wendbaarheid, (persoonlijke) veerkracht en lenigheid. Aanpassingsvermogen en adaptiviteit zijn voor bedrijven en organisaties geen nieuwe onderwerpen. Als bedrijven te maken hebben met een snel veranderende omgeving, hoe richt je dan je organisatie in, hoe bouw je ‘sense and respond’ mechanismes in en waarmee ontwikkel je adaptiviteit (Haeckel, 1999).

In dit artikel verkennen we het thema wendbaarheid, kijken naar wat wendbaarheid voor bedrijven betekent en hoe de overheid daar een eigen invulling aan kan geven?

Waarom is wendbaarheid nu weer actueel?

Wendbaarheid is sinds de financieel-economische crisis een belangrijk thema. Niet alleen als gevolg van crisis maar ook door de eisen die digitalisering stelt. De huidige corona crisis vraagt een nieuw soort wendbaarheid van overheid en bedrijfsleven Voor veel getroffen ondernemers is wendbaarheid een vanzelfsprekend onderdeel van hun ondernemerschap. Als de overheid het bedrijf op slot gooit, zoeken ondernemers naar mogelijkheden hun winkel of horeca voorziening levend te houden. Grote bedrijven zien ook dat de onvoorspelbaarheid van wereldwijde gebeurtenissen wendbaarheid vraagt: zijn er manieren om het klantcontact te organiseren waar het fysiek niet meer mogelijk is, hoe houden we de aanbodketen in stand, hoe kunnen we versneld reageren. Als de wereld weer met een black swan te maken krijgt, is een snelle reactie gewenst. Overheden hebben te maken met soortgelijke uitdagingen. Alleen heeft wendbaarheid daar dikwijls net een andere lading. In het eerste 2021 debat over de Corona crisis, waarin kabinet erkende fouten te hebben gemaakt, kwam opeens de term wendbaarheid naar voren. Wendbaarheid leek hierin vooral te verwijzen naar het snel moeten afwijken van een ingezette beleidslijn.

Hoe kunnen bedrijven vorm geven aan wendbaarheid?

Organisaties en bedrijven moeten zich in economische onzekere tijden snel aanpassen. Wendbaarheid gaat vooral om een bedrijfsinrichting waarbij organisaties niet geremd wordt door vaste structuren en ingesleten (ICT) systemen. Wendbaarheid vraagt een andere manier van kijken naar de huidige bedrijfsinrichting. Het gaat niet om agile ontwikkelen of het toepassen van principes van de chaostheorie maar zoals Stephen Haeckel aangeeft om het opbouwen van modulaire organisaties. Een aantal kernbegrippen om het aanpassingsvermogen van organisaties te vergroten is ontleend aan de analyse van complexe systemen en lerende organisaties: interactie, zelf-organisatie en co-evolutie (Wierdsma en Swieringa, 2011).

  • Het ontwikkelen van wendbaarheid vraagt om het faciliteren van interactie: in de interactie tussen medewerkers, tussen business en IT, tussen klant en organisatie, krijgt de dienst zijn vorm. De patronen die zijn weggelegd in het proces of in de bouwstenen voor het product bepalen daarbij de vorm van de interactie.
  • Het principe van zelf-organisatie vertaalt zich in een agile omgeving vooral naar de vraag waar beslissingsbevoegdheid ligt. Een wendbare organisatie kenmerkt zich door het organiseren van de beslissingsbevoegdheid binnen het team, zonder afhankelijkheden te creëren naar een hogere managementlaag. Duidelijkheid over de doelstellingen en vrijheidsgraden zijn daarbij sterk medebepalend.
  • Vormgeving van een product, dienst of oplossing is een continu proces. In zekere zin vraagt het van een organisatie ook los te komen van de nu veel gehanteerde manier van werken in geïsoleerde projecten, volledig naast de staande organisatie. Veranderingen en aanpassingen zijn erop gericht om voortdurend waarde toe te voegen. ‘Go life’ wordt ‘Grow life’ onder leiding van manager die verantwoordelijk is voor dat deel van de bedrijfsvoering waarbij het samenwerken aan de verandering een belangrijk kenmerk is van wendbare organisaties. Hierin hoort ook een cultuur van elkaar durven aanspreken op de het tijdig opleveren van die resultaten.

Wendbaarheid en agile werken zijn begrippen die in elkaars verlengde liggen. Het agile werken gaat over keuzes in het voortbrenging van een product of een systeem. Wendbaarheid omvat zowel de strategische oriëntatie als de inrichting.

Maar geldt deze wendbaarheid ook voor de overheid?

De lessen die vanuit adaptieve bedrijven die in complexe omgevingen opereren zijn niet één op één vertaalbaar naar de overheid, maar wijzen wel op een aantal paradoxen.

Zelforganisatie bij centrale regie

Crisisbestrijding roept soms tegenstrijdige krachten op. In tijden van crisis zijn het vaak een aantal personen die zich manifesteren als de formele leiders: de mensen die op de bühne staan, de koers uitzetten, besluiten nemen en verantwoording afleggen. Daar om heen groepeert zich een groep van mensen die informeel leiding geven: de adviseur, het OMT, de plotseling bekende Nederlanders die het gezicht van de zorg vertegenwoordigen. En misschien die enkele persoon die een morrende minderheid vertegenwoordigt. In die grote onzekerheid waarin van dag tot dag besluiten genomen moeten worden, ontstaat ook de behoefte aan dat centraal leiderschap en aan landelijke regie. En waar dat ontbreekt groeien de verwijten. De paradox is dat een belangrijk principe van wendbaarheid juist decentraliteit vraagt. Overheden en bedrijven kunnen hun fragiliteit verminderen door niet uit te gaan van centraal maar juist decentraal organiseren. Zoals in de eerste crisis Buurtzorg zich juist onafhankelijk van de overheid opstelde om niet in bureacratische verdeling van schaarse middelen terecht te komen. Maar Buurtzorg is in de kern dan ook een wendbare organisatie waarin autonomie binnen het team ligt.

Go life versus grow life

In de afgelopen maanden is een aantal keer de decentrale uitvoering met de daarbij behorende ICT systemen een bottleneck geweest om koers snel te vertalen naar effectiviteit in uitvoering. De spanning tussen grote verwachting en mogelijkheden tot realisatie botsten op een weerbarstige realiteit. Principes van wendbaarheid en agile werken zijn wel toegepast bij de Coronamelder, maar vinden minder gehoor in de effectuering van het testen en het effectueren van een vaccinatiestrategie. Mogelijk doordat capaciteit onvoldoende was, de informatiepositie ongelijk was, onduidelijk was van wie nu eigenlijk wat verwacht werd. Het grow life principe betekent niet dat we maar iteratief aanmodderen. Dan voltrekt agile werken zich conform de wet van behoud van gedoe. Waar het wel op aankomt is een aantal basisprincipes: bedenk je doel, handel adequaat, faal en leer snel (think big, act swiftly, fail fast & learn quickly). Hier ligt een grote uitdaging omdat deze doelen niet passen bij de wijze waarop de overheid zich heeft georganiseerd: het overspannen van de brug van beleid naar uitvoering hindert daarin wendbaar manoeuvreren.

Interactie een gedifferentieerd model

Het zorgstelsel in Nederland is complex georganiseerd. Grote bepalende spelers zijn het Ministerie van VWS en de Zorgverzekeraars. Maar niet in alles bepalend. Het Nederlandse zorgveld kent buiten publieke sturing een hoge mate van marktwerking. Het is een wirwar van publieke instellingen en privaat ondernemerschap met vaak stevige belangenvertegenwoordiging op verschillende niveau’s verenigd in koepel- en brancheorganisaties. Het zorgstelsel is het afgelopen decennium zo gegroeid. De laatste jaren klinkt vaker de roep door dat VWS meer regie moet nemen in het versplinterde zorglandschap. Het organiseren van de interactie gaat over vele bestuurlijke lagen, waarbij vertegenwoordigende koepels wel vertegenwoordigen maar de zelfstandigheid van hun leden hebben te respecteren. Hierin snelheid vasthouden in een crisistijd vraagt saamhorigheid, elkaar verbonden weten op het doel dat te bereiken is en soms buitengewone lenigheid van ministerie.

In een wat ouder boek over Effectief procesmanagement (2011) heb ik indertijd de metafoor van de spreeuw geïntroduceerd. Vissen en vogels kunnen in grote groepen synchroon bewegen: mensen niet. Bekijk een school vissen, zie hun wendbaarheid en bedenk wie wie volgt. Denk aan een zwerm spreeuwen die opschrikken uit een boom en verwonder jezelf over de patronen die zich in de lucht aftekenen en verbaas je over de onzichtbare sturing. Die onzichtbare sturing is gebaseerd op drie principes, gelijke afstand, gelijke snelheid en zoeken naar het middelpunt. In het speelveld van de zorg is die binding op het middelpunt in de huidige crisis nog het minst probleem, maar de grote uitdaging ligt het in het creëren van een gelijke snelheid: de afstand lijkt een opgelegd gegeven.

De wendbaarheid die wordt gevraagd?

Waarin kan de overheid meer wendbaar zijn: het is vooral een wendbaarheid die ligt in het sense & response. Op een voortdurend veranderend informatiepositie de tactische koers aanpassen. Iedereen is het wel eens over wat in het jeukjargon “the big hairy and audicious target’ moet zijn: de vrijheid teruggeven aan de samenleving zodat er ook sprake kan zijn van samen leven. Het onder controle krijgen van Covid 19 is de koers die is gekozen. Of was het toch andersom?

Wat daarbij hoort zijn de andere lessen van wendbaar opereren!

Het doel staat vast maar de koers niet: Helder maken dat de koers kan veranderen om het doel te bereiken, snelheid van handelen in plaats van snelheid van woorden, herkennen en erkennen dat je daarin fouten hebt gemaakt en zal blijven maken. Overeenstemming over wat het doel moet zijn is dan wel bepalend.

Leren en experimenteren: En een collectieve bereidheid van die fouten te leren. En misschien niet alleen het enkelvoudig leren waarin er aan die inhoud van de maatregelen wordt gesleuteld om gedrag te effectueren maar mogelijk een dubbelvoudig leren waarin de koers wordt afgezet tegen het te bereiken doel. Hiervoor moet je blijven experimenteren, pilots organiseren over hoe je het wel kan doen naast de strategie voeren dat we zaken niet meer kunnen. Daarmee kan je een perspectief schetsen en nieuwe wegen schetsen.

Blijf denken in scenario’s: Handelen in een omgeving waarin de onzekerheid groot is en informatie niet altijd voorhanden is, vraagt om denken in scenario’s. Deze scenario’s zijn enerzijds gericht op handelen binnen de begrenzingen die zijn gekozen (zorg om overbelasting zorg en zorg voor kwetsbare ouderen), anderzijds op handelen vanuit een breder maatschappelijk of risicoperspectief. Scenario’s helpen om te bepalen waar de wendbaarheid zit en hoe je de koers kan verleggen: een voorbeeld vind je in bijgaand stuk.

Bronnen:

Stephen Haeckel, Adaptive entreprise, creating and leading a sense-and-respond organization (1999)

Nassim Nicholas Taleb, The black swan, the impact of the highly improbable (2007)

Nassim Nicholas Taleb, Antifragile, How to live in a world we don’t understand (2012)

Jos Tolsma, Dirk de Wit, Effectief procesmanagement, sturen met het BPM-Model (2011)

André Wierdsma, Joop Swieringa, Lerend organiseren en veranderen: als meer van hetzelfde niet helpt (2011)

Waarom hebben we een capaciteitstekort?

“For the first time in history, more people die today from eating too much than from eating too little; more people die from old age than from infectious diseases; and more people commit suicide than are killed by soldiers, terrorists and criminals combined. In the early twenty-first century, the average human is far more likely to die from bingeing at McDonald’s than from drought, Ebola or an al-Qaeda attack.”

Yuval Noah Harari, Homo Deus: A History of Tomorrow

“The fact is , he (Michael Kinch) says , ‘We are really no better prepared for a bad outbreak than we were when the Spanish flu killed tens of millions of people a hundred years ago. The reason that we haven’t had another experience like that isn’t because we have been especially vigilant. It’s because we have been lucky.’

Bill Bryson, The body, a guide for occupants (2019).

Op 22 februari 2020 stapte ik samen met mijn zoon op een vliegtuig naar Canada. De verhalen over Corona waren op dat moment vooral nog verhalen over het buitenland. Op mijn twee vluchten zaten de vliegtuigen nog onaangenaam vol. Van Amsterdam naar Frankfurt droeg mijn buurman een mondkapje. Hij had het warm. Op de vlucht van Frankfurt naar Calgary zat voor mij een man met een Beiers accent. Hij was onderdeel van een groep een grotere groep die verspreid om ons heen zat. Deze man droeg als een van de weinigen een mondkapje. De stewardess vroeg hem of het wel goed met hem ging want het mondkapje maakte andere mensen bezorgd.

Een week later zag de wereld er anders uit. Het briefje van Bruno Bruins maakte duidelijk dat ook Nederland niet aan het virus ging ontsnappen. Op de terugweg was het aantal mondkapjes al zeker verdubbeld. De zware verkoudheid die ik had opgelopen in Canada of onderweg was op dat moment nog geen belemmering om naar kantoor te gaan. We hadden nog geen richtlijnen en als die er al waren dan lachte zelfs ons premier zijn vergissing weg. Vrijdag dertien maart besloot ik toch maar thuis te gaan werken omdat ik mij licht ongemakkelijk voelde met mijn geproest. En twee dagen kondigde de premier onze intelligente lockdown aan.

Nederland raakte in de ban van statistieken: dagelijks verschenen er cijfers over de toename van het aantal COVID geïnfecteerden. Ziekenhuisopnames, IC bezettingen dicteerden het nieuws: en het groeiend aantal mensen dat kwam te overlijden. De grafieken van John Hopkins University gaven inzicht in wat er wereldwijd gebeurde en nog steeds gebeurt. Elke opleving en media-uiting van de premier zorgde voor een run op de supermarkten waar ondanks bezwerende formules van ministers de prijzen van WC rollen stegen tot € 3,95 voor vier rollen. Pastavakken raakten leeg, tomatensauzen en blikken tomaat waren niet aan te slepen. De wereld ademde angst en de wereld ademde angst voor het tekort.

Het grote tekort

Tekort werd een leidend thema in alle debatten. Tekort in medische hulpmiddelen, tekort aan ziekenhuisbedden, tekort aan IC capaciteit, tekort aan verplegend personeel, tekort aan (medische) mondkapjes, tekort aan beademingsapparatuur, tekort aan testcapaciteit. En een schromelijk tekort aan kennis wat het virus inhoudt, hoe het virus zich verspreidt, wat effectieve behandelingsmethoden zijn, tekort aan data en informatie om goede beslissingen te nemen. En een tekort aan tijd om op alles waar een tekort aan was ook daadwerkelijk op te lossen. Het tekort aan internationale solidariteit compenseerden we ruimhartig met een onderlinge saamhorigheid die bijna nationalistische proporties kreeg. Doen we het in de internationaal vergelijkende statistiek beter dan onze Scandinavische noorderburen, zijn we met onze intelligente lockdown, over framing gesproken, beter af dan onze Zuiderburen? Of kijken we zelfgenoegzaam in de spiegel hoe goed we het doen?

Maar nu acht maanden later is tekort nog steeds een thema waar we als samenleving mee worstelen, en niet in de laatste plaats de mensen die we verantwoordelijkheid hebben gegeven en de mensen die verantwoordelijkheid hebben genomen. Tekort is de constante, het onderwerp van het tekort de variabele. Alle maatregelen die de afgelopen maanden zijn genomen circuleren rondom het oplossen van capaciteitsvraagstukken. Stond de maand september nog in het teken van testcapaciteit, de maand oktober schuift de aandacht weer naar beschikbare bedden binnen de ziekenhuizen, meer nog regulier dan IC. Maar IC gaat volgen. En de maanden hierna gaan we tekorten in middelen zien om vaccins toe te dienen. Maar de kern blijft dat de samenleving vastloopt op 500 bedden en aanverwant personeel. De reflex die we collectief zien lijkt sterk op Eliath Goldratt al in zijn beroemde werk The Goal (1984) beschreef. Daarin werd in fictievorm The Theory of Constraints uitgelegd. In een korte quote: “A bottleneck is any resource whose capacity is equal to or less than the demand placed upon it. A non-bottleneck is any resource whose capacity is greater than the demand placed on it.” .

Daar waar capaciteit in het geding is, wordt geprobeerd de capaciteit te verhogen: eerst binnen de Nederlandse grenzen en daarna door bij een buurland extra bedden te regelen. Of zoals vele Westerse landen hebben geprobeerd het aantal beademingsmachines te vergroten. Veel leveranciers hebben moeten ervaren dat annulering van orders recht evenredig was met de curve van bezetting van IC bedden. Als vergroten van capaciteit het probleem niet oplost, wordt gegrepen naar een tweede mechanisme: effectief gebruik van bestaande middelen, zie het spreidingsbeleid dat tijdens de eerste golf werd ingezet. In essentie is dit een van basislessen in zowel het systeemdenken als de theory of constraints: bekijk of je bestaande middelen (mensen, machines) niet effectiever kan inzetten waarmee je doorstroom kan verhogen.

Middelen zijn in dit geval niet alleen bedden en machines maar ook ander behandelmethoden. Of zoals in Amsterdam waar huisartsen de zorg van Covid 19 patiënten op zich nemen die tot voor kort nog in het ziekenhuis lagen. Als die maatregel niet werkt dan is er nog een derde optie: het beperken van de instroom. Het initiatief om kwetsbare ouderen op voorhand te vragen of zij wel langdurig op de IC willen liggen moeten we in dat licht zien. Nu landelijke spreiding minder een optie lijkt te zijn omdat veel meer delen van Nederland rood kleuren, en de bedden capaciteit beperkter is dan bij de eerste golf omdat meer dan terecht reguliere zorg ook gewoon moet doorgaan, trekt de overheid aan de enige noodrem die zij nog heeft. De instroom beperken.

Daarin laten we ons nog steeds leiden door veel zaken waar we geen zekerheid over hebben. Doordat het Coronavirus andere leeftijdsgroepen raakt en artsen veel hebben geleerd en betere behandelmethoden kennen, is het sterftecijfer aanzienlijk afgenomen. In percentages van het aantal nieuwe meldingen zijn de percentages redelijk constant. Dat betekent natuurlijk in absolute aantallen dat het capaciteitsprobleem zich zeker aandient (nb januari 2021 liggen cijfers voor IC bezetting en sterfgevallen hoger – zie dashboard RIVM).

Wanneer we binnen het systeem blijven denken, dan zal toename van besmettingen al dan niet als gevolg van een mutatie teruggrijpen op het inperken van de instroom, daar waar de capaciteit een gegeven is.

Binnen het systeem kan vergroting van de capaciteit, optimalisatie van bezetting en verdere verbetering van behandelmethoden een positief effect hebben .

Buiten het systeem denken vraagt een aanpak waarin COVID 19 niet wordt bestreden maar omarmd. Hierin dragen besmettingen bij aan groepsimmuniteit. Hierin staat een risico-gericht beleid centraal waarbij de bestrijding van het virus één van de doelen is.

Kunnen we wel leren?

Wat de maatregelen over de afgelopen maanden vooral duidelijk maakt is dat we de bestrijding van het virus vooral steeds binnen een systeem van statistieken en zorgcapaciteit proberen op te lossen. De aanpak is gericht op het hanteerbaar maken van de input (de instroom van patiënten), het optimaliseren van de througput (behandelmethoden en spreiding) om de output (herstel en percentage overledenen) te optimaliseren.

We sturen op het gedrag van individuen binnen het systeem, verzinnen middelen om het gedrag te beïnvloeden, gebruiken we oorlogsretoriek om vrees te verbinden aan belofte van vrijheid: alleen samen krijgen we Corona eronder. Maar we blijven binnen de grenzen van ons eigen redeneren opereren en leren we ook vooral van de knelpunten binnen het systeem.

Misschien zit het wezenlijke tekort in de manier waarop we naar het vraagstuk en nog maar weinig leren van ons omringende systemen (andere landen). Misschien zit het wezenlijke tekort erin dat gezond verstand gebruiken niet voor iedereen langs dezelfde maatlat te leggen is en dat gezond verstand niet altijd een normaal verdeling hanteert. Of zoals Nynke van Verschuer in de NRC van zaterdag 7 november 2020 suggereerde dat anno 2020 gezond verstand een gepasseerd station is. En zij verwees nog eens naar een uitspraak van Immanuel Kant ‘Het is een grote gave des hemels een gezond verstand te beschikken’.

Wat de maatregelen die het kabinet afkondigt mij leren, is dat we ons in ons handelen voortdurend laten leiden door een dreigend capaciteitstekort. En natuurlijk hebben we geleerd van de eerste golf dat reguliere zorg niet minder belangrijk is dan de zorg voor onze kwetsbare ouderen. Er wordt al helemaal niet meer gesproken over de vermaledijde groepsimmuniteit waar juist deze afgelopen zes tot acht weken, afgezet tegen het aantal sterfgevallen sterk aan zou moeten bijdragen. Er wordt minder gesproken over wetenschappelijke onderbouwing van maatregelen maar vooral over de Nederlandse burgers die zelf verantwoordelijk zijn voor hun eigen gedrag. En falen we ons in gewenst gedrag dan voelen we dat in het verlies van vrijheid binnen en buiten de grenzen van ons eigen huis. Met maatregelen die niet de brandhaarden of de clusters treffen maar het fietsverkeer van huis naar het sportveld en de ouders aan huis binden (pas op voor de thuisbesmetting!). Het indammen van verdere bewegingsmogelijkheden ligt in het verschiet.

Misschien is het fundamentele tekort wel dat we nog steeds in het duister te tasten, opereren in onzekerheid en het zo moeilijk is buiten de grenzen van ons systeem te kunnen denken. En mensen die wel buiten de grenzen van het systeem denken zoals Rudi Westendorp (NRC, 7 november 2020) of Ira Helsloot vinden wel de publiciteit maar weinig gehoor. Als we het probleem niet binnen het systeem kunnen oplossen, helpt het soms anders naar het vraagstuk te kijken.

Misschien maakt deze pandemie duidelijk dat grenzen aan ons verlangens. Er is een grens die in de laatste decennia in toenemende mate bepaald door wat Yuval Harari in Homo Deus (2015) ons verlangen naar onsterfelijkheid en goddelijkheid noemt :  

“We want the ability to re-engineer our bodies and minds in order, above all, to escape old age, death and misery, but once we have it, who knows what else we might do with such ability? So we may well think of the new human agenda as consisting really of only one project (with many branches): attaining divinity”.

De wet van de cumulatieve vertraging

John Franklin war erst zehn Jahre alt, und noch immer so langsam dass er keinen Ball fangen kontte.

Nichts kann man voraussagen. Niemand kann begründen, warum alles so und nichts anders geschieht. Stärker als alle Voraussagen sind Zufall und Widerspruch.

Sten Nadolny, Die Entdeckung der Langsamkeit.

Het is een alledaagse ervaring die bijna iedereen wel herkent. De auto voor je treuzelt bij het optrekken waardoor jij voor het oranje licht stopt. Nadat je weer mag rijden kom je achter een vrachtwagen terecht waarbij het je niet lukt hem in te halen. De auto die voor je zat is inmiddels op de groene golf van verkeerslichten al op de snelweg. Bereik je eindelijk de snelweg dan kom je in een net vormende file vanwege een ongeluk dat is gebeurd. Het gevoel van ligt het nu aan mij, deel je op dat moment met veel mensen om je heen, die om wat voor redenen ook in kleine stapjes steeds een beetje later, steeds een beetje later arriveert op het punt waar je eigenlijk had moeten zijn. Let wel had ik die vertraging niet gehad dan was ik misschien wel betrokken geraakt bij het ongeluk. Nu rest een gelaten staren op de klok. Toch hebben dit soort vertragingen een bijzonder karakter: zij verloopt vaak niet in kleine seriële stapjes maar groeit exponentieel.

Zien we die alledaagse kleine vertragingen ook op andere domeinen dan het alledaagse nog in de sfeer van particuliere beslommeringen, of is het een patroon dat we op organisatorisch of maatschappelijk vlak tegenkomen. Als ik in de omgeving om me heen kijk is het niet uniek particulier. Ook bedrijven kampen met dit verschijnsel en sterker nog maatschappelijk problemen zijn ontstaan en misschien ook wel verdwenen als gevolg van dit verschijnsel, of juist het niet optreden van dit verschijnsel. Ik wil niet ingaan op het toeval dat ogenschijnlijk een even grote speelt in zowel persoonlijke en als grote maatschappelijke gebeurtenissen. Denk aan waaraan de stap voor stap besluitvorming op de grote vraagstukken toe leiden. Maar dat is een mooi onderwerp voor een andere blog. Maar wel vertraging.

We zien het regelmatig terugkeren in besluitvormingsprocessen, zeker waar veel belanghebbenden betrokken zijn en er ook nog eens een keer een grote onderlinge verwevenheid bestaat. Stel je staat als organisatie voor een belangrijk besluit. Je weet dat het besluit een voorbeeldwerking kan hebben naar een andere organisatie, dus je bent beducht voor het precedent. Communicatie met de andere organisatie kan pas plaatsvinden nadat het proces met de eerste organisatie goed is afgerond. Elk van de stapjes in de besluitvorming duurt misschien maar 10 minuten tot 15 minuten. Het wachten is even op een afstemming van jouw hoogste baas met de andere baas. Het is inmiddels vrijdag middag. Er is bijna overeenstemming maar het besluit delen met de andere organisatie zo vlak voor het weekeinde voelt niet netjes. Het ligt te gevoelig. We tillen het besluit over het weekeinde. Gedurende het weekeinde komt de eerste organisatie tot een nieuw inzicht. Het besluitvormingsproces wordt voor een deel overgedaan. De andere organisatie wacht en wacht en wacht. Verknopingen en afhankelijkheden leiden tot dit soort alledaagse vertraging.

Een ander voorbeeld: mijn vader was onlangs in het ziekenhuis opgenomen. Het doel was duidelijk. Vanwege een lage bloedwaarde moest hij een bloedtransfusie hebben. Het eerste intakegesprek met de verpleegkundige verliep met de ingecalculeerde vertraging die een wachtkamer eigen is. De naam zegt al voldoende. Door die kleine vertraging liep het aansluitende gesprek met de internist mis omdat deze voor een spoedgeval even niet beschikbaar was. Het spoedgeval duurde anderhalf uur. De specialist nam de tien minuten die vanuit protocol waren voorgeschreven en gaf aan dat een andere verpleegkundige hem zou voorbereiden voor de bloedtransfusie. De vertraging van daarvoor maakte dat mijn vader net voor de lunchpauze weer in de wachtkamer kwam. Met nog wat andere prioriteiten verscheen de verpleegkundige twee uur later voor een derde intake met mijn vader.

Het was niet alleen haar lunch maar ook nog complicaties bij een andere behandeling die ervoor zorgden dat mijn vader in wachtstand stond. De late bloedtransfusie verhinderde een effectieve planning van een vervolgonderzoek en de dag daarop waren mens en middelen vol bezet. Na een dag wachten in het ziekenhuis werd hij naar huis gestuurd met de boodschap vrijdag om 07.00 terug te komen. Het is de kleine vertraging aan het begin van het proces waardoor alle handelingen die gemakkelijk in 12 uur hadden kunnen plaatsvinden inclusief een aantal wachtmomenten die uiteindelijk voor een proces van vier dagen zorgde. De snelheid van menig proces wordt niet bepaald door de snelheid van de handeling maar door de tijd tussen de handelingen in: een overbekend verschijnsel voor iedereen die zich wel eens met processen heeft beziggehouden.

Wat onder deze patronen ligt is zowel op individueel, organisatorisch en maatschappelijk niveau is wat ik de wet van de cumulatieve vertraging noem. De vertraging die in kleine stappen, voor het gevoel in een zekere volgtijdelijkheid tot een vertraging leidt waardoor levens gered worden of soms verloren gaan. De wet van de cumulatieve vertraging geen voorkeur voor een positieve of negatieve uitkomst. Is er een remedie tegen deze wet. Niet in het bijzonder, want in heel veel gevallen is het de toevallig optelsom of vermenigvuldiging van zaken die niet direct met elkaar verband houden. Misschien had de chauffeur slecht geslapen en was daardoor tien minuten eerder op pad gegaan. Of was jezelf bij het verlaten van je huis je telefoon vergeten of vergeten je dochter een omhelzing te geven, en was je nog even teruggegaan. Kleine beslissingen zijn als het fladderen van de vleugels van de vlinder. Maar mocht je voor jezelf in een situatie zitten waarin je herkent dat het seriële moment exponentieel uitpakt dan is er een interventie die je kan helpen: dat is de kunst van het tijdschuiven. Deze kunst zou evenzeer onderdeel van persoonlijk meesterschap moeten zijn als de zeven eigenschappen van Covey alleen is het er één die maar weinigen is gegeven.